Phát huy giá trị Không gian văn hóa cồng chiêng trong đời sống cộng đồng

Những năm qua, tỉnh Đắk Lắk đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Việc cấp phát cồng chiêng, trang phục truyền thống hay tổ chức truyền dạy được triển khai thường xuyên. Nhiều nghi lễ truyền thống cũng được phục dựng, góp phần duy trì các giá trị văn hóa gắn với cồng chiêng. Tuy nhiên, đằng sau những kết quả đó vẫn còn khoảng cách giữa hoạt động bảo tồn và đời sống thực tiễn, cần được nhìn nhận thẳng thắn để có giải pháp phù hợp, giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống xã hội.

Phụ nữ Ê đê giã gạo trước nhà dài truyền thống. Ảnh: Hữu Nguyên

Không gian văn hóa cồng chiêng không chỉ là những bộ chiêng hay kỹ năng diễn tấu. Đó là một chỉnh thể văn hóa gắn với đời sống buôn làng, với nhà dài, bến nước, các nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng. Song thực tế hiện nay, không gian văn hóa cồng chiêng ngày càng thu hẹp. Tiếng cồng chiêng xuất hiện nhiều trong các lễ hội, liên hoan, sự kiện văn hóa và hoạt động quảng bá du lịch nhưng lại thưa dần trong đời sống thường nhật. Khi cồng chiêng chủ yếu được biểu diễn trên sân khấu, nguy cơ mai một di sản không chỉ nằm ở việc thất truyền kỹ năng diễn tấu mà còn ở nguy cơ phai mờ chính không gian văn hóa, đời sống cộng đồng và các nghi lễ đã sản sinh, nuôi dưỡng thanh âm cồng chiêng.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này. Quá trình đô thị hóa, sự thay đổi phương thức sản xuất, kiến trúc nhà ở và nhịp sống hiện đại đã thu hẹp dần môi trường thực hành văn hóa truyền thống. Nhiều nghi lễ gắn với cồng chiêng không còn được duy trì thường xuyên; đội ngũ nghệ nhân ngày càng cao tuổi trong khi lực lượng kế cận còn mỏng. Không ít buôn làng cũng gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động văn hóa truyền thống, khiến cơ hội thực hành và truyền dạy cồng chiêng ngày càng ít đi.

Thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu những bộ cồng chiêng hay các chương trình trình diễn, mà là làm thế nào để di sản này hiện diện thực chất trong cộng đồng. Không gian văn hóa cồng chiêng chỉ có thể được bảo tồn bền vững khi còn đủ các giá trị hình thành nên di sản; được cộng đồng thực hành, gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ.

Muốn thu hẹp khoảng cách giữa yêu cầu bảo tồn và thực tiễn đời sống, chính sách phải tạo được điều kiện để cộng đồng thực sự trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn. Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội khóa XVI về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 03/2026/NQ-HĐND của HĐND tỉnh quy định chính sách hỗ trợ bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa cồng chiêng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2026 – 2030 đã tạo cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục hiện thực hóa mục tiêu này.

Nghệ nhân Êđê truyền dạy nghệ thuật cồng chiêng cho thế hệ trẻ tại Đắk Lắk. Ảnh: Hữu Hùng

Điều quan trọng là sớm cụ thể hóa nghị quyết bằng những giải pháp phù hợp với thực tiễn. Thiết nghĩ, cùng với việc xây dựng đề án bảo tồn gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa, cần tạo điều kiện để các nghi lễ, sinh hoạt và môi trường thực hành cồng chiêng được duy trì thường xuyên; mở rộng truyền dạy trong cộng đồng và trường học.

Hiệu quả của công tác bảo tồn không nên chỉ được đo bằng số lượng bộ chiêng được gìn giữ, số đội cồng chiêng được thành lập hay các lễ hội, liên hoan được tổ chức mà cần được đánh giá bằng mức độ hiện diện của không gian văn hóa cồng chiêng trong nhịp sống hiện đại. Khi thanh âm cồng chiêng thường xuyên ngân vang trong không gian buôn làng, trong các nghi lễ và sinh hoạt văn hóa, được lớp trẻ tự nguyện tiếp nối, di sản mới thực sự được bảo tồn và phát huy giá trị bền vững.

Anh Dũng