Nhận diện lừa đảo, bảo vệ mình trên không gian mạng

Những cuộc gọi giả danh cán bộ, lời mời làm ăn hay yêu cầu cập nhật thông tin cá nhân đang trở thành những chiếc bẫy lừa đảo trên không gian mạng. Từ những vụ việc xảy ra tại Đắk Lắk cho thấy, sự tỉnh táo và thói quen kiểm chứng thông tin chính là “lá chắn” giúp người dân tự bảo vệ mình trên không gian mạng.

Giăng bẫy bằng những cuộc gọi mạo danh

Ngày 26/9/2026, anh H.H.H. (trú xã Ea Wer, hành nghề lái xe chở hàng) nhận được cuộc gọi từ người đàn ông tự xưng là cán bộ Ban Chỉ huy Quân sự xã Buôn Đôn, đặt thuê xe vận chuyển số lượng lớn giường tầng từ phường Buôn Ma Thuột về đơn vị với tiền công 2 triệu đồng. Sau khi kết bạn Zalo để trao đổi công việc, đối tượng viện lý do đơn vị đã chuyển tiền mua giường nhưng ngân hàng chưa xác nhận giao dịch bởi đường truyền Internet chậm. Sau đó, đối tượng đề nghị anh H. ứng trước 136,5 triệu đồng, chuyển vào tài khoản được giới thiệu là của đơn vị cung cấp giường và hứa sẽ hoàn trả sau.

Nghi ngờ trước yêu cầu bất thường, anh H. tìm đến Công an xã Ea Wer trình báo. Qua xác minh, lực lượng chức năng xác định đây là thủ đoạn giả danh cán bộ quân sự nhằm chiếm đoạt tài sản.

Một phần nội dung tin nhắn trao đổi của đối tượng lừa đảo qua mạng xã hội do anh H.H.H (trú xã Ea Wer) cung cấp.

Không chỉ đánh vào nhu cầu làm ăn, các đối tượng lừa đảo còn khai thác tâm lý lo sợ của người dân. Bà T.T.H. (SN 1963, trú phường Ea Kao) từng hoang mang khi nhận cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ công an, thông báo bà liên quan đến đường dây ma túy, rửa tiền và khoản nợ lên tới 2 tỷ đồng. Đối tượng yêu cầu bà cung cấp thông tin tài khoản, chuyển tiền để phục vụ điều tra, khi xác minh được bà H. không vi phạm sẽ trả lại tiền sau.

Lo sợ vướng vào vòng lao lý, bà H. dự định bán 4 chỉ vàng để làm theo yêu cầu. Trên đường đi bán vàng, bà chợt nhớ đến những nội dung cảnh báo lừa đảo từng được lực lượng công an phường tuyên truyền. Nhận thấy điều bất thường, bà quyết định đến trụ sở công an trình báo. Sau khi được giải thích, bà mới biết mình đang bị kẻ gian tìm cách chiếm đoạt tài sản.

Đối tượng N.T.H. cùng chiếc máy tính được sử dụng để thực hiện các cuộc gọi lừa đảo. Ảnh Công an phường Tân An.

Đằng sau những cuộc gọi tưởng chừng riêng lẻ còn có thể là cả một đường dây được tổ chức bài bản. Ngày 2/10/2026, Công an phường Tân An phát hiện, bắt quả tang N.T.H. (SN 1987, thường trú xã Ea Phê) đang sử dụng máy tính tại một phòng trọ trên đường Nguyễn Chí Thanh để thực hiện những cuộc gọi lừa đảo.

Theo xác minh ban đầu, mỗi ngày H. gọi khoảng 200 người, tự xưng nhân viên bảo hiểm, yêu cầu người dân mang căn cước đến UBND xã, phường để đồng bộ thẻ bảo hiểm điện tử, nhận tiền an sinh xã hội. Trước khi đến, người dân phải gọi vào số điện thoại khác do H. cung cấp để được hướng dẫn, đặt lịch. Thực chất, đây là bước chuyển nạn nhân sang những đối tượng tiếp theo trong kịch bản lừa đảo. Từ tháng 4 đến đầu tháng 10/2026, H. đã thực hiện hàng nghìn cuộc gọi, được trả công hơn 300.000 đồng/ngày.

Những thủ đoạn khác nhau nhưng đều có chung một điểm: mượn danh nghĩa tổ chức, cá nhân đáng tin cậy, khai thác lòng tin, nỗi sợ hoặc nhu cầu công việc để dẫn dụ người dân làm theo yêu cầu, hòng chiếm đoạt tài sản.

Tạo “lá chắn” số từ sự tỉnh táo

Thực tế, thủ đoạn của tội phạm thay đổi liên tục. Hôm nay là cuộc gọi thuê xe, ngày mai có thể là thông báo cập nhật căn cước, nhận tiền hỗ trợ, hoàn thuế hoặc xác minh tài khoản ngân hàng. Người dân khó có thể ghi nhớ hết mọi kịch bản, nhưng hoàn toàn có thể tự bảo vệ bằng những nguyên tắc cơ bản: không vội tin, không chuyển tiền khi chưa xác minh, không cung cấp mật khẩu, mã OTP hay cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc.

Tại Đắk Lắk, lực lượng công an, ngành chức năng và chính quyền cơ sở đang đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn kỹ năng an toàn trên không gian mạng gắn với phong trào “Bình dân học vụ số”. Những cảnh báo được chuyển tải qua hệ thống truyền thanh, các trang thông tin chính thống, nhóm Zalo cộng đồng và hoạt động tuyên truyền trực tiếp.

Ở các khu dân cư, tổ công nghệ số cộng đồng cũng có điều kiện đưa kiến thức đến gần người dân hơn. Không chỉ hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán điện tử, việc chỉ cho người cao tuổi cách nhận diện đường dẫn giả mạo, kiểm tra số điện thoại lạ hay bảo mật tài khoản ngân hàng cũng là cách phòng ngừa thiết thực.

“Lá chắn” ấy còn cần được hình thành từ trường học. Vừa qua, tại chương trình “Không một mình” do Trường Văn hóa Công an nhân dân II phối hợp với Phòng An ninh mạng, Công an tỉnh tổ chức, học sinh được hướng dẫn nhận diện các thủ đoạn dụ dỗ bằng quà tặng, yêu cầu cung cấp hình ảnh riêng tư, đe dọa phát tán thông tin cá nhân và những nguy cơ khác trên mạng.

Học sinh Trường Văn hóa Công an nhân dân II tham gia hoạt động tương tác, chia sẻ mong muốn được thầy cô, cha mẹ, cộng đồng thấu hiểu.

Em Ma Thị Dự, học sinh lớp 9A2, Trường Văn hóa Công an nhân dân II chia sẻ, chương trình giúp em hiểu thêm cách sử dụng mạng an toàn, có trách nhiệm. Khi gặp tình huống bất thường, em biết cần trao đổi với cha mẹ, thầy cô để được hỗ trợ thay vì tự giải quyết hoặc tùy tiện chia sẻ thông tin cá nhân.

Theo Công an tỉnh, hậu quả của lừa đảo trên không gian mạng không chỉ là thiệt hại tài sản mà còn ảnh hưởng đến tâm lý, đời sống và niềm tin của nạn nhân. Đáng lo ngại, không ít người vì xấu hổ hoặc chủ quan đã không trình báo kịp thời, khiến việc ngăn chặn, xử lý gặp khó khăn.

Cơ quan công an khuyến cáo, khi nhận được cuộc gọi tự xưng cán bộ nhà nước yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mã OTP hoặc cài đặt ứng dụng lạ, người dân cần bình tĩnh, không làm theo và chủ động liên hệ cơ quan chức năng qua kênh chính thống để xác minh. Nếu phát hiện dấu hiệu lừa đảo, cần nhanh chóng trình báo công an nơi gần nhất.

Không gian mạng ngày càng gắn bó với đời sống, mở ra nhiều tiện ích trong học tập, lao động, sản xuất và kinh doanh. Vì vậy, điều cần thiết là biết sử dụng công nghệ an toàn. Khi mỗi người biết tự bảo vệ và nhắc nhở người thân cùng cảnh giác, những “lá chắn” nhỏ sẽ góp phần tạo nên môi trường số an toàn hơn cho cộng đồng.

Lê Thành