Di sản 4.000 năm: Câu chuyện từ Di chỉ Thác Hai

Nằm bên dòng sông Ea H’leo, di chỉ khảo cổ học Thác Hai (thuộc thôn 6, xã Ea Rốk) đang lưu giữ những bí mật nghìn năm của lòng đất.

Đây cũng là nơi sở hữu Bảo vật quốc gia đầu tiên của Đắk Lắk, cũng như khẳng định vị trí quan trọng của di chỉ trong tiến trình lịch sử dân tộc và vùng đất Đắk Lắk từ cách đây khoảng 4.000 năm.

Kho báu khảo cổ học bên dòng Ea H’leo

Được phát hiện vào đầu năm 2020, qua các đợt khảo sát và khai quật khảo cổ học từ năm 2021 – 2025, Thác Hai đã mang lại những nhận thức toàn diện và sâu sắc về lịch sử Tiền – Sơ sử của vùng đất Tây Nguyên. Nơi đây không chỉ là dấu tích cư trú, khu mộ táng của cư dân cổ mà còn là một công xưởng chế tác mũi khoan đá quy mô lớn, độc nhất vô nhị trong khu vực.

Qua 4 đợt khai quật liên tiếp, các chuyên gia đã xác định được tầng văn hóa tại Thác Hai dày khoảng 2 m. Đây được xem là di chỉ khảo cổ học có tầng văn hóa dày nhất ở Đắk Lắk và Tây Nguyên cho đến thời điểm hiện tại, minh chứng cho một giai đoạn cư trú lâu dài, liên tục của cư dân cổ kéo dài hơn 1.000 năm. Trong lòng tầng văn hóa đậm đặc này, các nhà khoa học đã phát hiện rất nhiều di tích như mộ táng, hố đất đen, đất cháy, cùng hàng triệu di vật phong phú.

Đặc biệt, kết quả sàng đãi đã thu được những con số khảo cổ học khổng lồ và vô cùng ấn tượng: hơn 2.000 hạt chuỗi thủy tinh, hơn 5.000 mũi khoan và phác vật bằng các loại đá quý như opal, jasper, silic, phtanite… cùng hàng triệu mảnh tước, vẩy tước. Sự xuất hiện với số lượng lớn của các mũi khoan cùng với hạch đá, mảnh tước, phác vật, phế vật đi kèm là bằng chứng rõ ràng nhất về một chuỗi chế tác (la chaine opératoire) hoàn chỉnh ngay tại chỗ, từ đá nguyên liệu thô cho tới thành phẩm cuối cùng.

Các nhà khảo cổ tiến hành khai quật di chỉ Thác Hai. Ảnh: Bảo Trâm

Trong tổng thể hàng triệu di vật được tìm thấy, Sưu tập mũi khoan đá Thác Hai chính là nhóm hiện vật giữ vị trí nổi bật và mang giá trị đặc sắc nhất, gồm 250 hiện vật, có niên đại 4.000 – 3.000 năm cách ngày nay. Trong đó, có 200 mũi khoan hoàn chỉnh và 50 phác vật mũi khoan, được sưu tầm trực tiếp qua khai quật khảo cổ học có tầng văn hóa nguyên vẹn. Sưu tập mũi khoan đá Thác Hai là một trong số ít những sưu tập mũi khoan hiếm hoi được phát hiện ở Việt Nam.

Không chỉ cung cấp bằng chứng về một chuỗi chế tác, mà sưu tập mũi khoan đá Thác Hai còn minh chứng cho sự phát triển đỉnh cao trong kỹ thuật chế tác đá ở Tây Nguyên giai đoạn Hậu kỳ Đá mới, với sự hiện diện đầy đủ các kỹ thuật chế tác đá, từ ghè đẽo, tu chỉnh ép cho tới mài, cưa, đánh bóng… Chính sự phát triển đỉnh cao về kỹ thuật chế tác đá này sẽ là nền tảng để cư dân Thác Hai tiếp thu các thành tựu mới về kỹ thuật của thời đại để tiếp tục phát triển là một trung tâm thủ công của khu vực này vào giai đoạn Sơ kỳ Sắt sớm.

Bà Võ Thị Phượng, Giám đốc Bảo tàng Đắk Lắk nhận định: Sưu tập mũi khoan đá Thác Hai được đánh giá có giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và khoa học, thể hiện trình độ kỹ thuật chế tác đá tinh xảo của cư dân tiền sử ở khu vực Tây Nguyên. Sự độc đáo của mũi khoan đá Thác Hai nằm ở chỗ chúng hoàn toàn khác biệt so với các sưu tập mũi khoan tại bốn địa điểm khác từng được phát hiện ở Việt Nam bao gồm: Bãi Tự, Tràng Kênh, Bãi Bến và Ba Vũng. Trong khi các địa điểm khác chủ yếu là phác vật ghè đẽo thô, kích thước lớn dùng để khoan tách lõi, thì mũi khoan Thác Hai lại nhỏ nhắn, được ghè tu chỉnh và mài toàn thân vô cùng trau chuốt để phục vụ kỹ thuật khoan xuyên tâm, chế tác các loại hạt chuỗi trang sức.

Với hình thức độc đáo và những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, Sưu tập mũi khoan đá Thác Hai đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 73/QĐ-TTg ngày 18/1/2024, trở thành niềm tự hào lớn của ngành khảo cổ và nhân dân Đắk Lắk.

Mắt xích giao thương xuyên quốc gia thời Tiền – Sơ sử

Một điểm đặc biệt khiến các nhà khoa học vô cùng kinh ngạc khi nghiên cứu sâu về Sưu tập mũi khoan đá Thác Hai là hầu hết các mũi khoan trong bộ sưu tập này đều còn mới và chưa qua sử dụng. Dọc theo dòng sông Ea H’leo, mạng lưới khảo cổ cũng nhận diện được một số địa điểm có nét tương đồng, mở ra khả năng về một hệ thống công xưởng tồn tại dọc bờ sông để cung ứng sản phẩm cho cả khu vực rộng lớn. Phát hiện mang tính chìa khóa này khẳng định: Thác Hai không chỉ sản xuất công cụ phục vụ nhu cầu nội bộ, mà đây là một trung tâm sản xuất hàng hóa chuyên nghiệp để xuất khẩu, cung ứng đi các khu vực khác.

Chi tiết này mở ra những hướng nghiên cứu rộng lớn và đầy thú vị về mạng lưới trao đổi, buôn bán, giao lưu văn hóa xuyên biên giới của cư dân Tây Nguyên trong thời kỳ Tiền – Sơ sử. Từ trung tâm tiểu thủ công nghiệp Thác Hai, theo dòng chảy của sông Ea H’leo và các con đường giao thương cổ đại, những mũi khoan đá siêu nhỏ và tinh xảo này đã được vận chuyển đến cung cấp sản phẩm cho các địa điểm văn hóa Tiền Sa Huỳnh – Sa Huỳnh ở vùng đồng bằng ven biển phía Đông, đồng thời ngược ngàn đi tới các địa điểm khảo cổ thuộc phía Tây Campuchia. Điều này chứng tỏ tầm ảnh hưởng và vị thế kinh tế không hề nhỏ của “công xưởng” Thác Hai trong bức tranh giao thương khu vực Đông Nam Á thời bấy giờ.

TS Phạm Bảo Trâm – người tham gia trực tiếp khai quật các cổ vật giới thiệu di chỉ khảo cổ học Thác Hai tại buổi triển lãm tổ chức ở xã Krông Pắc.

Trải qua thăng trầm của lịch sử với niên đại kéo dài từ 4.000 năm đến 2.000 năm cách ngày nay, di chỉ khảo cổ học Thác Hai thực sự là một di sản vô giá trong tiến trình lịch sử phát triển của con người trên mảnh đất Tây Nguyên. Tuy nhiên, di sản nghìn năm này hiện đang phải đối mặt với những thách thức rất lớn từ thiên nhiên. Do nằm ngay sát bờ sông Ea H’leo, cứ vào mùa mưa, những trận lũ lớn đổ về gây sạt lở nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến sự toàn vẹn của di chỉ.

Bà Võ Thị Phượng cho biết, song song với công tác giải cứu di chỉ, việc đưa di sản đến gần hơn với công chúng đang được Bảo tàng chú trọng thực hiện. Các chương trình triển lãm lưu động giới thiệu về câu chuyện Di chỉ Thác Hai và Bảo vật quốc gia Sưu tập mũi khoan đá đã và đang được tổ chức rộng rãi đến các vùng sâu, vùng xa, các trường học trên địa bàn tỉnh. Những hoạt động thiết thực này không chỉ giúp cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về chiều sâu lịch sử, văn hóa lâu đời của địa phương mà còn bồi đắp niềm tự hào quê hương, nâng cao ý thức, trách nhiệm của mỗi người dân trong việc chung tay bảo vệ, giữ gìn di sản 4.000 năm.

Minh Thuận