Để bản sắc buôn làng sống cùng đô thị hiện đại

Các buôn làng tại Buôn Ma Thuột đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ nhờ các mô hình du lịch sinh thái và nông nghiệp công nghệ cao. Khi di sản được định giá đúng và gắn chặt với sinh kế bền vững, đồng bào sẽ tự nguyện giữ nhịp chiêng ngân và mái nhà dài giữa lòng đô thị hiện đại.

Du lịch sinh thái đánh thức di sản

Trong bức tranh quy hoạch chung đến năm 2050, Buôn Ma Thuột chọn cách phát triển bằng việc định hướng bảo tồn bản sắc nguyên trạng để phát huy giá trị văn hóa. Các xã, phường đang chú trọng phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng tại các buôn làng tiêu biểu như Akŏ Dhông (phường Buôn Ma Thuột), Tơng Jú (phường Ea Kao) và Tuôr (xã Hòa Phú). Đồng thời, đối với hành lang sông Sêrêpốk, quy hoạch định hướng rõ việc phát triển các sản phẩm du lịch khám phá thiên nhiên, du lịch trải nghiệm và văn hóa gắn với bản sắc Tây Nguyên. Đây là khu vực mang giá trị đặc biệt về cảnh quan, hệ sinh thái sông nước và những giá trị truyền thống cốt lõi của cộng đồng dân tộc bản địa.

Bà H’Wiệt Byă, Trưởng buôn Akŏ Dhông cho biết: Được công nhận là buôn du lịch cộng đồng từ năm 2023, buôn Akŏ Dhông đã tạo dựng được dấu ấn riêng trên bản đồ du lịch nhờ vào sức hút từ các sản phẩm trải nghiệm văn hóa bản địa. Hiện tại, buôn có 7 hộ đồng bào làm du lịch, bao gồm mô hình homestay, kinh doanh dịch vụ ẩm thực, biểu diễn cồng chiêng phục vụ du khách. Buôn thu hút nhiều khách du lịch trong nước và quốc tế. Du khách đến đây đều rất ấn tượng với trải nghiệm về văn hóa đặc sắc của người Êđê và vẻ đẹp, sự bình yên của buôn trong lòng phố.

Du khách nước ngoài trải nghiệm du lịch cộng đồng tại các buôn làng của Đắk Lắk. Ảnh: Công Nam

Khi quy hoạch chung đô thị Buôn Ma Thuột đến năm 2025 được phê duyệt, trong đó định hướng xây dựng các buôn trong đô thị trở thành điểm nhấn, người dân buôn Akŏ Dhông bày tỏ niềm mong mỏi tiếp tục nhận được sự quan tâm đầu tư từ Nhà nước. Việc đồng bộ hóa hạ tầng giao thông, điện chiếu sáng, vỉa hè kết hợp với các chính sách bảo tồn không gian kiến trúc truyền thống sẽ là động lực quan trọng giúp buôn này vừa phát triển kinh tế du lịch bền vững, vừa gìn giữ trọn vẹn hồn cốt văn hóa của đồng bào Tây Nguyên giữa lòng đô thị.

Thực tế cho thấy, những hoạt động đặc thù như khám phá văn hóa cồng chiêng, trải nghiệm đời sống buôn làng, thưởng thức ẩm thực hay tham gia các lễ hội ngoài trời sẽ tạo nên những sản phẩm du lịch khác biệt và khó thay thế. Mục tiêu chiến lược là biến Buôn Ma Thuột từ một điểm dừng chân ngắn hạn trở thành điểm lưu trú dài ngày, qua đó kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu và thúc đẩy hiệu quả kinh tế du lịch.

Ông Nguyễn Thanh Vũ, Chủ tịch UBND phường Buôn Ma Thuột cho rằng: “Cần chú trọng du lịch văn hóa cộng đồng, trải nghiệm phong tục tập quán sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số và đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể cồng chiêng được UNESCO công nhận. Ngoài điểm du lịch, Buôn Ma Thuột còn có thể kết nối, lan tỏa đi các xã, phường khác để phát huy bản sắc. Có thể chuyển hóa các đô thị thành trung tâm dịch vụ đổi mới sáng tạo, giữ chân nhân lực tinh hoa”.

Tuy nhiên, đặt trong yêu cầu phát triển của một địa bàn có không gian đô thị mở rộng, hạ tầng còn nhiều hạn chế thì nguồn lực được bố trí phải tương xứng. Đây là vấn đề cần được tỉnh rà soát, đánh giá cụ thể về tỷ lệ và hiệu quả thụ hưởng của từng địa phương.

Gắn kết sinh kế để bảo tồn

Bản sắc văn hóa sẽ dần mai một nếu nó không thể nuôi sống được những người đang ngày đêm gìn giữ nó. Do đó, việc bảo tồn buôn làng không thể tách rời bài toán sinh kế bền vững.

Đơn cử như hoạt động của mô hình homestay Maison de KaThy (buôn Tuôr, xã Hòa Phú) thu hút khách nhờ phát huy sự nguyên bản của văn hóa Êđê. Tại đây, du khách được trực tiếp hòa mình vào đời sống mẫu hệ, trải nghiệm đi xe công nông dạo buôn làng, hái rau rừng, quả cà đắng và tự tay rang xay cà phê thủ công. Ngoài ra, khách lưu trú còn được trải nghiệm mặc trang phục truyền thống, gùi hàng và dệt thổ cẩm cùng các nghệ nhân. Mô hình này chứng minh giá trị cốt lõi của du lịch cộng đồng nằm ở bản sắc dân tộc và lòng hiếu khách chứ không cần những dịch vụ xa xỉ.

Tuy nhiên, quá trình vận hành đang vấp phải 4 rào cản thực tế: hạ tầng nội buôn (đường sá, hệ thống xử lý rác thải) chưa đồng bộ; nguồn nhân lực thiếu kỹ năng phục vụ chuyên nghiệp và ngoại ngữ (tiếng Pháp, tiếng Anh); chưa hình thành được chuỗi kết nối giữa các hộ làm homestay với nhóm nghệ nhân, nhà vườn và thủ tục tiếp cận nguồn vốn ưu đãi còn quá phức tạp đối với đồng bào dân tộc thiểu số.

Du khách tham quan và tìm hiểu quy trình chế biến cà phê chất lượng cao ở Trang trại Aeroco Coffee. Ảnh: Minh Minh

Chị H Belly Êban, đại diện cho hộ làm du lịch cộng đồng Homestay Maison de KaThy cho rằng: Để giải quyết những hạn chế này, tỉnh cần ưu tiên đầu tư hạ tầng đồng bộ (đường giao thông, chiếu sáng, công trình vệ sinh) cho các buôn làm du lịch. Đồng thời, chuyển hướng sang đào tạo “thực chiến” ngay tại cơ sở về kỹ năng giao tiếp, chế biến món ăn và quảng bá trên mạng xã hội. Đặc biệt, cần có cơ chế đặc thù nhằm đơn giản hóa quy trình xét duyệt vốn vay để bà con cải tạo nhà sàn; tăng cường kết nối với doanh nghiệp lữ hành nhằm chia sẻ lợi ích kinh tế bền vững cho toàn buôn làng.

Bên cạnh du lịch sinh thái, nền nông nghiệp đặc trưng, đặc biệt là cà phê, chính là chiếc “chìa khóa vàng”. Việc kết nối các điểm đến cà phê, văn hóa buôn làng, cảnh quan mặt nước và khu nghỉ dưỡng sẽ từng bước hình thành một “Bản đồ Thành phố Cà phê” đa dạng, đặc sắc. Thay vì chỉ bán nông sản thô, Buôn Ma Thuột đang chuyển mình để tạo ra những giá trị gia tăng khổng lồ từ nông nghiệp công nghệ cao.

Ông Đỗ Đức Hà, Chủ tịch UBND phường Ea Kao chia sẻ về bước tiến mới của địa phương: “Ngày 11/11 vừa qua, UBND phường Ea Kao phối hợp với Công ty TNHH Aeroco Coffee tổ chức lễ xuất khẩu container cà phê đặc sản sang thị trường Mỹ, với số lượng hơn 3,4 tấn, giá trị kim ngạch gần 120.000 USD”. Đây là một minh chứng sống động cho thấy, khi sản vật của buôn làng được chăm chút bằng công nghệ và tư duy hiện đại sẽ mang lại giá trị kinh tế vượt trội, trực tiếp nâng cao đời sống của đồng bào.

Ngoài ra, không gian văn hóa truyền thống cũng đang được quy hoạch để du khách trực tiếp trải nghiệm quy trình canh tác, thu hoạch, chế biến và thưởng thức cà phê tại chỗ. Mô hình này không chỉ quảng bá thương hiệu cà phê mà còn kéo dài chuỗi giá trị du lịch nông nghiệp. Mỗi điểm đến mang một chủ đề riêng nhưng cùng kể chung một câu chuyện về thiên nhiên, văn hóa và bản sắc Tây Nguyên, góp phần nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Khi người dân trong các buôn làng có thể làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương, từ chính những rẫy cà phê đặc sản và những di sản phi vật thể truyền đời, họ sẽ trở thành những chủ thể mạnh mẽ nhất bảo vệ văn hóa.

Minh Châu – Minh Kiệt