Trong tiến trình đổi mới toàn diện đất nước, Đảng ta ngày càng nhận thức sâu sắc rằng: chất lượng lãnh đạo của Đảng đối với các lĩnh vực then chốt của đời sống xã hội quyết định trực tiếp đến hiệu quả phát triển quốc gia. Trong đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chăm sóc sức khỏe nhân dân được xác định là những lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng, vừa mang tính chiến lược lâu dài, vừa có tác động trực tiếp, sâu rộng đến chất lượng tăng trưởng và đời sống nhân dân.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược hàng đầu, là động lực chủ yếu thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, thường xuyên, gắn chặt với phát triển khoa học – công nghệ y tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Trong bối cảnh đó, các viện nghiên cứu khoa học, đặc biệt là các viện nghiên cứu y dược, không chỉ là chủ thể của hoạt động khoa học – công nghệ, mà còn là thiết chế chính trị – xã hội đặc thù, nơi sự lãnh đạo của Đảng phải được thể hiện một cách trực tiếp, thực chất và hiệu quả thông qua tổ chức và phương thức lãnh đạo phù hợp.
Thực tiễn tại Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt – Liên hiệp các Hội Khoa học & Kỹ thuật Việt Nam cho thấy, việc đổi mới công tác xây dựng Đảng và tổ chức, trọng tâm là sớm thực hiện nhất thể hóa Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội đồng quản lý, sẽ tạo ra những chuyển biến rõ nét trong nâng cao năng lực lãnh đạo của tổ chức Đảng, hiệu lực quản trị của đơn vị và chất lượng thực hiện nhiệm vụ khoa học – chính trị trong kỷ nguyên mới. Khi thực hiện kiện toàn, đây sẽ là thực tiễn có giá trị tổng kết, bổ sung cho lý luận về xây dựng chi bộ trong các đơn vị khoa học – công nghệ hoạt động theo cơ chế tự chủ, thuộc tổ chức chính trị, xã hội do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ*
1. Cơ sở lý luận về xây dựng Đảng trong các đơn vị khoa học – công nghệ
1.1. Đảng lãnh đạo toàn diện về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo – yêu cầu có tính quy luật
Từ góc độ lý luận Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, khoa học và công nghệ luôn gắn liền với phương thức sản xuất, với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội, khoa học – công nghệ không thể phát triển một cách tự phát, mà phải được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng để phục vụ mục tiêu phát triển vì con người, vì tiến bộ và công bằng xã hội.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã cụ thể hóa sâu sắc quan điểm này khi nhấn mạnh yêu cầu tăng cường và đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, coi đây là điều kiện tiên quyết để khoa học thực sự trở thành động lực phát triển đất nước. Nghị quyết chỉ rõ, nếu thiếu vai trò lãnh đạo của Đảng, hoạt động khoa học rất dễ rơi vào tình trạng manh mún, chạy theo lợi ích trước mắt, thậm chí bị chi phối bởi các nhóm lợi ích.
Trong lĩnh vực y dược, yêu cầu này càng mang tính cấp thiết, bởi khoa học y dược không chỉ tạo ra tri thức, mà trực tiếp tác động đến sinh mạng, sức khỏe và chất lượng sống của nhân dân.
1.2. Bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân – nội dung cốt lõi của mục tiêu phát triển
Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã tiếp tục phát triển quan điểm nhất quán của Đảng về y tế: chăm sóc sức khỏe nhân dân là một trong những trụ cột của an sinh xã hội và phát triển bền vững. Nghị quyết đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản tư duy y tế, chuyển từ “chữa bệnh” sang “chăm sóc sức khỏe toàn diện”, lấy người dân làm trung tâm, lấy khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực.
Điều này đòi hỏi các viện nghiên cứu y dược phải không ngừng đổi mới phương thức tổ chức và hoạt động, đồng thời nâng cao chất lượng công tác xây dựng Đảng để bảo đảm mọi hoạt động nghiên cứu đều bám sát mục tiêu chính trị, phục vụ trực tiếp sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân.
2. Thực trạng, công tác xây dựng Đảng và tổ chức tại Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt
Một là, đặc thù tổ chức và yêu cầu đặt ra đối với công tác xây dựng Đảng
Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt là đơn vị khoa học hoạt động trong điều kiện tự chủ cao, chịu tác động đồng thời của yêu cầu chính trị và cơ chế thị trường. Hoạt động nghiên cứu của Viện gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của ngành y tế, với già hóa dân số, chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển y dược phục vụ an sinh xã hội.
Đặc thù này đòi hỏi công tác xây dựng Đảng tại Viện không chỉ dừng lại ở quản lý đảng viên và sinh hoạt định kỳ, mà phải thực sự lãnh đạo toàn diện hoạt động của đơn vị, đặc biệt là trong hoạch định chiến lược phát triển, lựa chọn hướng nghiên cứu và quản trị nguồn lực.
Hai là, những kết quả và vấn đề đặt ra
Trong thời gian qua, Chi bộ Viện đã từng bước khẳng định vai trò hạt nhân chính trị, lãnh đạo đơn vị thực hiện các nhiệm vụ khoa học gắn với mục tiêu chăm sóc sức khỏe nhân dân. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, nếu trung tâm lãnh đạo chính trị và trung tâm quyền lực quản trị không được thống nhất một cách hữu cơ, thì hiệu lực lãnh đạo của Đảng sẽ bị hạn chế, nghị quyết của Chi bộ khó được cụ thể hóa đầy đủ trong hoạt động quản trị.
Đây chính là cơ sở thực tiễn đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo của Đảng tại Viện.
3. Sớm nhất thể hóa Bí thư chi bộ kiêm Chủ tịch hội đồng quản lý – Giá trị lý luận và thực tiễn
3.1. Cơ sở lý luận của yêu cầu thực tiễn.
Nhất thể hóa chức danh lãnh đạo là chủ trương nhất quán của Đảng nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, đồng thời tăng cường trách nhiệm cá nhân gắn với tập thể lãnh đạo. Trong đơn vị khoa học – công nghệ, mô hình này tạo điều kiện để thống nhất ý chí chính trị và hành động quản trị, khắc phục tình trạng “nghị quyết một đằng, điều hành một nẻo”, thậm chí chẳng có Nghị quyết từ Chi bộ, Hội đồng quản lý, Ban điều hành “tự làm, tự định đoạt”.
3.2. Thực tiễn triển khai tại Viện
Việc thực hiện Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội đồng quản lý tại Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt, khi được kiện toàn sẽ giúp nghị quyết của Chi bộ được chuyển hóa trực tiếp thành chiến lược phát triển, chương trình nghiên cứu và quyết sách quản trị. Vai trò nêu gương, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu được nâng cao rõ rệt; hiệu lực lãnh đạo của tổ chức Đảng và hiệu quả hoạt động của đơn vị được tăng cường đồng thời.
4. Một số giải pháp tiếp tục hoàn thiện Công tác xây dựng Đảng và tổ chức tại Viện
Từ tổng kết thực tiễn công tác xây dựng Đảng và tổ chức tại Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt nhiệm kỳ 2020 -2025, cùng với đó là những bài học “đau đớn” trong thực tiễn. Việc triển khai mô hình nhất thể hóa Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội đồng quản lý tại nhiệm kỳ 2025 – 2030, có thể khẳng định rằng: Đổi mới phương thức lãnh đạo của Chi bộ Đảng trong các tổ chức khoa học – công nghệ không chỉ là yêu cầu tình thế, mà là đòi hỏi có tính tất yếu khách quan trong điều kiện phát triển mới.
Tuy nhiên, để việc này phát huy đầy đủ hiệu quả, tránh hình thức hóa hoặc rơi vào cực đoan quyền lực, cần tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cả về nhận thức, thể chế, tổ chức và phương thức thực hiện. Cụ thể:
Tuy nhiên, để việc này phát huy đầy đủ hiệu quả, tránh hình thức hóa hoặc rơi vào cực đoan quyền lực, cần tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cả về nhận thức, thể chế, tổ chức và phương thức thực hiện. Cụ thể:
Một là, thống nhất, đồng bộ mô hình nhất thể hóa trong tổ chức khoa học
Một trong những điều kiện tiên quyết để nhất thể hóa Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội đồng quản lý phát huy hiệu quả bền vững là phải được quy định rõ ràng, chặt chẽ trong các quy chế, quy định của tổ chức.
Thực tiễn cho thấy, nếu nhất thể hóa chỉ dừng lại ở việc bố trí nhân sự mà thiếu hành lang thể chế tương ứng, thì rất dễ dẫn đến tình trạng “nhất thể về chức danh nhưng phân tán về trách nhiệm”, hoặc ngược lại, tập trung quyền lực nhưng thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm chính trị.
Do đó, Viện cần tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống quy chế nội bộ theo hướng:
– Làm rõ mối quan hệ giữa Chi bộ – Hội đồng quản lý – Ban điều hành, bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện của Chi bộ nhưng không làm thay chức năng quản lý hành chính;
– Cụ thể hóa thẩm quyền, trách nhiệm của người đứng đầu trong từng lĩnh vực: lãnh đạo chính trị, quyết định chiến lược phát triển, quản trị nguồn lực và chịu trách nhiệm trước tổ chức Đảng;
– Bảo đảm nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách được thực hiện thực chất, tránh xu hướng cá nhân hóa.
Việc thể chế hóa này không chỉ nhằm phục vụ hoạt động nội bộ của Viện, mà còn góp phần cung cấp luận cứ thực tiễn cho việc hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng trong các tổ chức khoa học – công nghệ tự chủ theo tinh thần các nghị quyết của Trung ương.
Hai là, tăng cường kiểm tra, giám sát với trách nhiệm chính trị của người đứng đầu
Nhất thể hóa chức danh lãnh đạo, về bản chất, là sự tập trung quyền lực để nâng cao hiệu lực lãnh đạo và điều hành. Tuy nhiên, Đảng ta đã nhiều lần nhấn mạnh: quyền lực nếu không được kiểm tra, giám sát chặt chẽ sẽ dẫn đến tha hóa, và sự việc đáng tiếc này đã diễn ra tại nhiệm kỳ 1, giai đoạn 2020 – 2025.
Vì vậy, cùng với nhất thể hóa, cần đặc biệt coi trọng việc xây dựng và vận hành cơ chế kiểm soát quyền lực một cách khoa học, đồng bộ và hiệu quả. Đối với Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt, công tác kiểm tra, kiểm soát cần được thực hiện thông qua việc làm cụ thể:
Thứ nhất, tăng cường vai trò giám sát của Chi bộ, trực tiếp lãnh đạo Hội đồng quản lý đối với nhân sự thuộc ban điều hành Viện (Viện trưởng, Viện phó, Phòng ban..), bảo đảm mọi quyết định lớn về chiến lược, tài chính, nhân sự đều được thảo luận dân chủ và quyết nghị theo đúng nguyên tắc của Đảng, tuân thủ quy định của Luật, điều lệ Viện.
Thứ hai, phát huy vai trò của Quy tắc lãnh đạo tập thể, cá nhân phụ trách, các trí thức trong phản biện nội bộ, coi đây là một hình thức kiểm tra, giám sát mang tính trí tuệ, phù hợp với đặc thù của tổ chức khoa học công nghệ của Hội, quần chúng do Đảng, nhà nước giao nhiệm vụ.
Thứ ba, gắn trách nhiệm chính trị của người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ khoa học và nhiệm vụ chính trị, coi đây là thước đo quan trọng để đánh giá cán bộ theo tinh thần “có quyền phải có trách nhiệm”.
Cơ chế kiểm tra, giám sát nếu được thiết kế đúng sẽ không làm giảm hiệu quả lãnh đạo, mà ngược lại, tạo điều kiện để quyền lực được sử dụng đúng mục đích, đúng định hướng chính trị.
Ba là, đổi mới nội dung và phương thức sinh hoạt chi bộ theo hướng gắn lý luận với thực tiễn khoa học
Sinh hoạt chi bộ là hình thức cơ bản, trực tiếp, trực tuyến để tổ chức Đảng thực hiện vai trò lãnh đạo. Tuy nhiên, trong các tổ chức khoa học – công nghệ, nếu sinh hoạt chi bộ không được đổi mới phù hợp với đặc thù hoạt động nghiên cứu, thì rất dễ rơi vào hình thức, xa rời thực tiễn.
Do đó, cần tiếp tục đổi mới sinh hoạt chi bộ tại Viện theo hướng:
– Lấy các vấn đề chiến lược phát triển khoa học, đạo đức nghiên cứu, trách nhiệm xã hội của khoa học y dược làm nội dung trung tâm của sinh hoạt;
– Gắn việc học tập, quán triệt nghị quyết của Đảng (đặc biệt là Nghị quyết 57, Nghị quyết 72) với việc xây dựng chương trình nghiên cứu, đề tài khoa học và hoạt động tư vấn, phản biện chính sách;
– Phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học trong thảo luận lý luận, coi sinh hoạt chi bộ là diễn đàn trao đổi khoa học – chính trị, không chỉ là sinh hoạt hành chính.
Việc đổi mới sinh hoạt chi bộ theo hướng này vừa nâng cao chất lượng công tác xây dựng Đảng, vừa góp phần hình thành bản sắc chính trị – khoa học đặc thù của Viện.
Bốn là, phát triển đội ngũ trí thức – đảng viên đáp ứng yêu cầu khoa học và chính trị trong giai đoạn mới
Đội ngũ trí thức là lực lượng nòng cốt của các tổ chức khoa học. Do đó, xây dựng Đảng tại Viện trước hết phải tập trung vào việc phát triển đội ngũ trí thức – đảng viên vừa vững vàng về chính trị, vừa có năng lực khoa học và uy tín chuyên môn.
Trong bối cảnh Đảng ta xác định khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo là đột phá chiến lược, yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ trí thức – đảng viên ngày càng cao. Viện cần chú trọng:
– Phát hiện, bồi dưỡng và kết nạp đảng viên mới là các nhà khoa học trẻ có triển vọng, coi đây là nhiệm vụ chiến lược lâu dài;
– Xây dựng cơ chế khuyến khích trí thức – đảng viên tham gia nghiên cứu các vấn đề lớn của ngành y tế và chăm sóc sức khỏe nhân dân;
– Gắn công tác cán bộ của Đảng với chiến lược phát triển nguồn nhân lực khoa học.
Phát triển đội ngũ trí thức – đảng viên chính là đầu tư cho tương lai của công tác xây dựng Đảng trong các tổ chức khoa học.
Năm là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác xây dựng Đảng và quản trị tổ chức
Chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu đối với hoạt động chuyên môn, mà còn là yêu cầu đối với công tác xây dựng Đảng. Nghị quyết số 57-NQ/TW đã nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số trong đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng.
Đối với Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt, chuyển đổi số trong công tác Đảng cần tập trung vào:
– Ứng dụng công nghệ số trong quản lý đảng viên, sinh hoạt chi bộ, học tập Nghị quyết;
– Tăng cường minh bạch hóa thông tin, phục vụ công tác kiểm tra, giám sát;
– Gắn chuyển đổi số công tác Đảng với chuyển đổi số trong quản trị khoa học, tạo sự đồng bộ giữa lãnh đạo chính trị và hoạt động chuyên môn.
Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là bước đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng phù hợp với bối cảnh phát triển khoa học – công nghệ hiện nay.
Những giải pháp nêu trên cho thấy, tăng cường và hoàn thiện công tác xây dựng Đảng và tổ chức tại Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt Nam là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đồng bộ và sáng tạo. Thực tiễn triển khai mô hình nhất thể hóa Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội đồng quản lý không chỉ mang lại hiệu quả quản trị, mà còn góp phần bổ sung những luận cứ quan trọng cho lý luận về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong các tổ chức khoa học – công nghệ hiện nay.
KẾT LUẬN
Tổng kết thực tiễn tại Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt Nam cho thấy, trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển chủ yếu, việc đổi mới công tác xây dựng Đảng và phương thức lãnh đạo của Đảng là yêu cầu tất yếu. Việc nhất thể hóa Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội đồng quản lý là giải pháp phù hợp với đặc thù đơn vị khoa học tự chủ, có giá trị bổ sung cho lý luận về xây dựng chi bộ cơ sở trong các thiết chế khoa học – công nghệ hiện nay./.**
LÊ QUANG PHIÊU
(Viện Nghiên cứu Phát triển Y dược Việt – Liên hiệp các Hội Khoa học & Kỹ thuật Việt Nam)
—————————–
*Kết luận 230-KL/TW của Bộ Chính trị, Ban Bí thư ngày 05/01/2026 Về đề án sắp xếp tinh gọn các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ.
** Bài viết là tham luận, báo cáo khoa học pháp lý quản lý hệ thống y tế, chăm sóc sức khoẻ nhân dân – NCS Lê Quang Phiêu.
