11:23, 03/10/2026
 |
Ở xã Liên Sơn Lắk, những sản phẩm gốm của người M’nông Rlăm được tạo nên từ đất, nước, lửa và những bước chân không mỏi. Không dùng bàn xoay, người thợ vừa nhào nặn vừa di chuyển vòng quanh bệ gỗ để hình thành nên dáng gốm. Cứ thế, bằng sự bền bỉ suốt hàng chục năm qua, nghệ nhân H Huyên Bhôk vẫn lặng lẽ giữ gìn nghề truyền thống của cha ông.
 |
 |
Trong khoảng sân nhỏ trước ngôi nhà dài của nghệ nhân H Huyên Bhôk (buôn Dơng Băk, xã Liên Sơn Lắk) những chiếc kệ gỗ kê sát nhau, trên đó là các sản phẩm gốm được bà làm trong những ngày rảnh rỗi.
Có tượng voi, tượng lợn, bình hoa và một số vật dụng mô phỏng những sản phẩm từng gắn bó với đời sống người M’nông Rlăm.
Các sản phẩm được bà làm bằng đất nung, dù vẻ ngoài không bóng bẩy, màu sắc cũng không cầu kỳ, nhưng những đường nét thủ công khiến mỗi sản phẩm mang một dáng vẻ riêng.
Nghệ nhân H Huyên sinh năm 1975, là thế hệ thứ tư trong gia đình người M’nông Rlăm nơi đây nối tiếp nghề làm gốm. Bà học nghề từ những người đi trước, ban đầu chỉ là phụ những việc nhỏ như nhặt đất, làm đất, phụ tạo hình. Rồi đôi tay quen dần với đất, biết khi nào đất đủ dẻo, khi nào cần thêm nước, biết nhìn một khối đất mà hình dung làm ra chiếc ché hay cái lọ.
Đến nay, khi những người từng dạy mình lần lượt già yếu, bà H Huyên trở thành một trong số ít người còn làm được đầy đủ các công đoạn làm gốm M’nông Rlăm ở xã Liên Sơn Lắk
 |
 |
Với bà H Huyên, làm gốm trước hết là công việc đã gắn với gia đình, với buôn làng và với chính cuộc đời mình. Có lẽ vì thế mà bao nhiêu năm qua, ngày ngày sau khi xong việc nương rẫy hay những lúc đón các đoàn du khách đến trải nghiệm, bà lại bắt tay vào nhào, nặn, tạo hình một sản phẩm với mong ước đưa gốm cổ M’nông Rlăm đến với nhiều người hơn.
Không cần sự chuẩn bị cầu kỳ, bà H Huyên bắt đầu làm gốm từ khối đất được giã thật mịn bằng chày. Tiếp đến là công đoạn tạo hình. Bà đặt đất lên chiếc bệ gỗ rồi bước vòng quanh, vừa di chuyển vừa dùng tay vuốt, nắn. Một vòng chân, một lần vuốt đất; bước thêm một vòng nữa, hình dáng sản phẩm dần hiện lên.
Sản phẩm nặn xong, bà lại dùng viên sỏi để cà mịn bề mặt, tiếp theo đem phơi gốm trong bóng râm, nếu tạo hoa văn sẽ dùng que tre để vẽ lên gốm. Khi gốm có độ khô vừa đủ, sẽ chất lên rồi nung.
 |
 |
Người chưa quen nhìn có thể nghĩ động tác ấy đơn giản. Nhưng chỉ cần bàn tay lệch đi, thành gốm có thể méo; đất không đủ độ dẻo, sản phẩm dễ nứt. Với bà, mọi công đoạn trải qua gần như theo bản năng, bởi những thao tác ấy đã lặp đi lặp lại trong cuộc đời bà không biết bao nhiêu lần. Không dùng bàn xoay, đôi chân thay cho chuyển động của chiếc bàn, còn đôi tay giữ vai trò tạo hình, bà vừa đi vừa dùng tay vuốt, miết và nắn đất. Nhịp chân giữ cho khối đất được tạo hình đều, còn đôi tay quyết định độ dày, đường cong và kích thước của sản phẩm. Cứ thế, cả cơ thể phối hợp với nhau trong một nhịp điệu chậm rãi để khối đất trở thành hình hài.
Đặc biệt, gốm của người M’nông Rlăm được nung ngoài trời bằng củi và các vật liệu tự nhiên. Sau lửa, đất chuyển sang màu đen đặc trưng. Nhưng cũng chính ngọn lửa ấy khiến người làm gốm luôn có một chút hồi hộp. Có những mẻ gốm đẹp, cũng có sản phẩm nứt vỡ hoặc lên màu không như mong muốn.
 |
 |
Với cách làm gốm của bà H Huyên, có thể thấy rõ sự khác biệt giữa một sản phẩm được tạo ra bằng máy móc và một sản phẩm được hình thành từ đôi tay người thợ. Không có khuôn mẫu cố định nên mỗi chiếc bình, con vật hay vật dụng đều có những nét riêng. Với người làm nghề, đó không phải sự thiếu đồng đều mà chính là dấu ấn của phương pháp thủ công được duy trì qua nhiều thế hệ.
Trực tiếp trải nghiệm làm gốm tại xã Liên Sơn Lắk, bà Sonja Tijl (du khách Ba Lan) thích thú quan sát từng công đoạn làm gốm thủ công của nghệ nhân H’Huyên Bhôk. Bà Sonja Tijl chia sẻ: “Sự nhẫn nại và khéo léo của nghệ nhân không chỉ tạo nên những sản phẩm gốm mộc mạc, mà còn mở ra câu chuyện về đời sống, nghề truyền thống và sự gắn kết linh thiêng của người M’nông Rlăm với mảnh đất quê hương”.
 |
 |
Nghề làm gốm của người M’nông Rlăm bắt đầu từ nhu cầu sinh hoạt của buôn làng. Khi chưa có các vật dụng như chén, bát, người dân sử dụng lá chuối để đựng thức ăn. Từ nhu cầu ấy, người xưa tìm đất, thử nặn thành những chiếc chén rồi đem nung. Khi thấy đất có thể trở thành vật dụng bền chắc, họ tiếp tục làm sành đựng nước, chóe đựng gạo và nhiều vật dụng khác.
Những kinh nghiệm ấy được truyền lại trong cộng đồng, chủ yếu từ mẹ sang con. Người phụ nữ học cách nhận biết đất, cách xử lý đất, cách tạo hình và cách nung sản phẩm từ những người đi trước. Cứ mỗi thế hệ lại bổ sung thêm một ít kinh nghiệm, để nghề làm gốm dần trở thành một phần trong đời sống của người M’nông Rlăm nơi đây.
 |
Trước đây, sản phẩm gốm của người M’nông chủ yếu phục vụ sinh hoạt gia đình như chõ hong xôi, chảo rang, chén, bát, nồi, vật dụng đựng nước hay lương thực. Ngày nay, những vật dụng công nghiệp đã thay thế phần lớn đồ gốm truyền thống trong đời sống. Để duy trì nghề, bà H Huyên cùng một số người còn làm gốm chuyển sang sản xuất thêm những sản phẩm trang trí, quà lưu niệm như: tượng voi, tượng trâu, bình hoa… Những sản phẩm mới vẫn được tạo hình thủ công, giữ kỹ thuật truyền thống nhưng phù hợp hơn với nhu cầu của khách tham quan.
Nghề làm gốm của người M’nông được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024. Với những người đang giữ nghề như bà H Huyên, đây là sự ghi nhận đáng trân trọng, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về việc làm thế nào để nghề tiếp tục tồn tại trong đời sống hôm nay. Điều khiến bà lo nhất không phải là thiếu đất hay thiếu dụng cụ mà là thiếu người học nghề. Người trẻ ít mặn mà vì công việc đòi hỏi nhiều thời gian, công sức nhưng thu nhập chưa cao. Trong khi đó, việc làm ở các đô thị có thu nhập ổn định hơn nên nhiều thanh niên lựa chọn rời buôn.
Dù vậy, với bà H’Huyên, giữ nghề cũng là giữ lại nét văn hóa, di sản và ký ức của cộng đồng người M’nông Rlăm. Mỗi khi có lớp truyền dạy, bà đều tham gia, tận tình chỉ cho người học từ cách xử lý đất, tạo hình đến dùng sỏi miết mặt gốm và nhận biết màu lửa. Bà còn mang kỹ thuật làm gốm đi trình diễn tại nhiều chương trình ở các tỉnh, thành; đồng thời hướng dẫn du khách trải nghiệm các công đoạn làm gốm trong những chuyến du lịch cộng đồng tại buôn Dơng Bắk.
 |
 |
Những năm gần đây, để bảo tồn nghề làm gốm, chính quyền địa phương đã triển khai một số đề án bảo tồn và phát triển làng nghề gốm truyền thống; đặt hàng sản phẩm gốm từ nghệ nhân địa phương; tổ chức các lớp truyền dạy nghề, và giới thiệu sản phẩm đến các đơn vị lữ hành.
Đặc biêt, gốm thủ công của buôn Dơng Bắk đã được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh, mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng hơn…
Những hoạt động này bước đầu không chỉ giúp gốm M’nông Rlăm có thêm cơ hội được hồi sinh, mà còn tạo động lực tinh thần vô giá để những nghệ nhân như bà H Huyên gắn bó với nghề.
 |
 |
Đi qua câu chuyện của NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn Ksor, nghệ nhân Bình Thảng và nghệ nhân H Huyên Bhôk, có thể thấy mỗi di sản được giữ lại đều bắt đầu từ những con người chọn gắn bó với nghề, trao đi những gì mình biết và tìm cách để văn hóa thích nghi với đời sống mới.
Từ tiếng chiêng, câu Bài chòi đến những sản phẩm gốm thủ công, di sản không nằm yên trong ký ức. Khi còn người thực hành, người học và những bàn tay tiếp nối, những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ vẫn có thể tìm thấy nhịp sống mới giữa cộng đồng hôm nay.
Nội dung: Như Quỳnh – Hồng Thúy
Trình bày: Công Định
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử
