10:20, 02/10/2026
 |
Hơn bốn thập kỷ gắn với nghệ thuật Bài chòi, nghệ nhân Bình Thảng (tên thật Nguyễn Đình Thoảng, phường Hòa Hiệp) dù đi qua nhiều thăng trầm, câu hát quê nhà vẫn theo ông từ những năm tháng tuổi thơ đến khi tóc điểm bạc. Bao năm qua, người nghệ nhân ấy vẫn lặng lẽ kết nối những người cùng yêu Bài chòi, mở lớp truyền dạy và tìm cách để loại hình nghệ thuật này hòa nhịp sâu vào đời sống hôm nay.
 |
 |
Nghệ nhân Bình Thảng không nhớ chính xác mình bén duyên với Bài chòi từ khi nào. Ông chỉ nhớ, từ nhỏ đã được nghe tiếng hát của cha, một thành viên trong đội Bài chòi của làng.
Ngày ấy, Bài chòi hiện diện tự nhiên trong đời sống người dân vùng biển. Mỗi dịp Tết, ngày được mùa hay những đêm trăng sáng, người dân lại tập trung bên bãi biển, trải chiếu chơi và hô Bài chòi. Những người đi biển cũng cất câu hát ngay trên thuyền trong lúc nghỉ ngơi, chờ kéo lưới.
“Gió sao gió mát sau lưng/ Bụng sao bụng nhớ người dưng thế này…”
 |
 |
Với cậu bé Thoảng, Bài chòi đơn giản là những câu hát quen thuộc của quê nhà, gắn với ông từ những năm tháng tuổi thơ. Lớn lên, ông tự học, tự rèn giọng. Có giọng hát tốt, hô hay, ông được nhiều người yêu mến. Bài chòi theo ông vào cả những câu chuyện đời thường, đến chuyện bán cá cũng có thể thành một câu hát.
 |
Câu chuyện vui ấy cho thấy Bài chòi khi đó gần với đời sống đến mức nào. Niềm say mê dần thành một lựa chọn nghiêm túc. Sau đó, qua quá trình tự tìm tòi, học hỏi thêm các điệu Bài chòi, ông tìm đến Đoàn ca kịch Trầm Hương để vừa làm vừa học nghề. Nhưng nghề hát không đủ nuôi sống gia đình, ông lại trở về quê đi biển, làm nhiều công việc khác để mưu sinh. Bài chòi vì thế không phải nghề chính nhưng trở thành phần không thể tách khỏi cuộc sống. Ông sáng tác, viết kịch bản, dàn dựng, biểu diễn và tranh thủ truyền nghề cho những người trẻ yêu thích.
 |
 |
Năm 2004, một tiết mục Bài chòi do ông thực hiện giành giải Nhất tại hội diễn nghệ thuật quần chúng tỉnh Phú Yên. Từ đó, ông tiếp tục sáng tác, dàn dựng nhiều tiết mục, đưa những câu chuyện về quê hương, con người và đời sống vào Bài chòi.
Đến nay, ông đã viết hơn 200 tác phẩm. Trong đó, bài “Quê hương vang mãi lời ca” từng được Đoàn Ca múa nhạc Sao Biển tỉnh Phú Yên lựa chọn biểu diễn trong chương trình giao lưu nghệ thuật tại tỉnh Chungbuk (Hàn Quốc).
Qua nhiều năm gắn bó với sân khấu, ông nhận ra Bài chòi không chỉ hấp dẫn bởi làn điệu, nhịp phách hay cách hô diễn mà còn bởi khả năng đưa những câu chuyện rất đỗi đời thường vào lời ca. Đó có thể là tình yêu quê hương, tình nghĩa gia đình, chuyện lao động, chuyện vui buồn của người dân hay những đổi thay của làng xóm. Chính sự gần gũi ấy khiến câu hát Bài chòi dù đã đi qua nhiều thế hệ vẫn có thể tìm được sự đồng cảm trong đời sống hôm nay.
 |
 |
Điều đáng quý ở nghệ nhân Bình Thảng còn nằm trong cách ông giữ Bài chòi ở lại với đời sống, bắt đầu từ chính căn nhà của mình. Những buổi sinh hoạt tại đây trở thành nơi người lớn tìm lại câu hát quen thuộc, trẻ nhỏ làm quen với tiếng đàn, làn điệu quê hương và khoảng cách giữa sân khấu với đời sống cũng vì thế được rút ngắn.
Ban đầu, ông tập hợp những người cùng sở thích tại quán cà phê của gia đình, sau đó thành lập Câu lạc bộ (CLB) Dân ca thôn Phú Thọ 3, rồi phát triển thành CLB Đàn hát dân ca Bài chòi Đồng Quê. Ngôi nhà riêng của ông cũng trở thành nơi sinh hoạt, tập luyện của câu lạc bộ.
Có thời điểm CLB thu hút khoảng 120 người. Người đến học không bị giới hạn về tuổi tác, có em mới 7, 8 tuổi, cũng có người đã 80, 90 tuổi. Ai yêu thích Bài chòi, ông đều hướng dẫn. Lớp học tại nhà không thu học phí, bởi với ông, giữ được câu hát là giữ lại được một phần ký ức, văn hóa của quê hương và trao nó cho thế hệ sau.
 |
 |
Với học sinh, ông hướng dẫn từ cách lấy hơi, thẩm âm, nhả chữ đến các làn điệu như Xuân nữ, Xàng xê, Cổ bản; các điệu lý, lía và những câu hò gắn với đời sống lao động. Ông thường kể cho học trò nghe câu chuyện phía sau câu hát, chỉ cho các em cách cách đưa cảm xúc vào từng câu để lời ca không trở nên khô cứng. Ông không đặt nặng việc các em phải hát thật hay ngay từ đầu. Điều quan trọng hơn là các em biết nghe, biết cảm và hiểu được cái duyên của một câu Bài chòi.
Trong căn nhà của ông, những buổi tập cứ thế diễn ra, người lớn tập đàn, trẻ nhỏ tập hát, người này hát xong lại ngồi nghe người khác. Chỗ nào chưa đúng, ông dừng lại sửa. Có khi một câu hát được hát đi hát lại nhiều lần, cho đến khi đúng nhịp, đúng chữ và có được cái tình mà ông mong muốn.
 |
 |
Chính từ những buổi sinh hoạt Bài chòi tại nhà, nghệ nhân Bình Thảng càng ý thức rõ giá trị của việc lưu giữ loại hình nghệ thuật này. Nỗi lo Bài chòi mai một thôi thúc ông gìn giữ tư liệu, câu hát và những hiểu biết mà mình đã tích lũy qua nhiều năm. Khi được vận động cung cấp tư liệu phục vụ việc lập hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam, ông gửi lại cơ quan chức năng những tài liệu mình dày công sưu tầm.
Năm 2017, Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Dấu mốc ấy mang đến niềm vui cho những người gắn bó với Bài chòi như nghệ nhân Bình Thảng. Nhưng với ông, một di sản được ghi danh mới chỉ là sự khẳng định giá trị; để di sản thực sự sống, vẫn cần những người tiếp tục hát, truyền dạy và đưa nó đến với thế hệ sau.
 |
 |
Bởi vậy, sau niềm vui từ danh hiệu UNESCO, ông trở về với công việc quen thuộc của mình, kiên trì truyền nghề. Theo đó, cả ba người con của ông đều được cha dạy đàn, dạy hát. Đến nay, hai người con gái theo nghề ca hát; một người vừa làm giáo viên vừa là ca sĩ, người còn lại từng đoạt giải Nhì Tiếng hát Truyền hình TP. Hồ Chí Minh. Người con trai út học ngành Tin học cũng thường xuyên đàn, hát Bài chòi.
 |
 |
Khi Phú Yên và Đắk Lắk sáp nhập, Bài chòi ở vùng biển và văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên có thêm cơ hội giao lưu, nhưng đều cần không gian để người dân thực hành và thế hệ trẻ tiếp cận. Do đó, điều ông trăn trở cũng rất thực tế. Sân khấu Bài chòi còn ít, các chương trình biểu diễn không thường xuyên, thu nhập từ nghệ thuật truyền thống bấp bênh. Nhiều nghệ nhân phải tự đảm nhận từ viết kịch bản, dàn dựng đến biểu diễn. Cũng bởi thế, trong các lớp truyền dạy cộng đồng, ông vẫn giữ cách làm miễn phí như nhiều năm qua.
Theo nghệ nhân Bình Thảng, để việc truyền nghề có thể duy trì lâu dài, cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp cho nghệ nhân, câu lạc bộ và hoạt động biểu diễn. Với niềm đam mê, căn nhà của ông vẫn thường xuyên vang lên câu hát Bài chòi. Mỗi lần có người tìm đến học, ông lại ngồi xuống nghe họ hát, chỗ nào chưa đúng thì dừng lại sửa, rồi hát mẫu. Công việc ấy diễn ra lặng lẽ, không có sân khấu hay ánh đèn, nhưng với ông, đó là cách giữ cho câu hát Bài chòi tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Bài cuối: Vòng chân – Đời nghề
Nội dung: Như Quỳnh – Hồng Thúy
Trình bày: Công Định
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử
