12:00, 01/10/2026
 |
Giữa nhịp sống hiện đại, vẫn có những con người dành trọn tâm huyết để giữ lửa, nhân lên những giá trị văn hóa cội nguồn. Họ không chỉ lưu giữ di sản trong ký ức, mà còn đưa hồn cốt dân tộc sống trong từng nhịp thở đời thường, để mạch nguồn văn hóa truyền thống chảy mãi.
 |
Dành trọn tâm huyết cho âm nhạc dân tộc, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT), nhạc sĩ Y Phôn Ksor đã đi qua hành trình dài bền bỉ với biết bao trăn trở. Bằng cả sáng tạo và sự tận tụy truyền nghề, ông đang từng ngày tiếp lửa để hồn cốt văn hóa Tây Nguyên sống mãi…
 |
 |
NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn Ksor sinh năm 1961 tại xã Dliê Ya. Từ nhỏ, ông đã được nuôi dưỡng trong âm thanh quen thuộc của buôn làng, từ tiếng sáo đing puốt của mẹ đến kỹ thuật chỉnh chiêng của cha.
7 tuổi, Y Phôn đã chơi thuần thục đàn goong; 11 tuổi, ông cùng đội cồng chiêng của buôn đi biểu diễn khắp nơi. Những trải nghiệm từ đời sống văn hóa cộng đồng sau này trở thành chất liệu xuyên suốt trong sáng tác của ông. Để nâng cao chuyên môn, phục vụ quê hương, ông quyết tâm ra Hà Nội theo học chuyên ngành Sáng tác của Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội.
 |
 |
Giai đoạn từ năm 1992 – 2000 đánh dấu thời kỳ sáng tác sung sức nhất của Y Phôn. Nhắc đến ông, công chúng nhớ ngay đến những tác phẩm mang hơi thở đại ngàn, ghi dấu ấn sâu đậm trong nền âm nhạc Việt Nam như: Chim phí bay về cội nguồn; Đi tìm lời ru mặt trời; Đôi chân trần…
Hầu hết các sáng tác của ông đều bắt nguồn từ ngôn ngữ mẹ đẻ và văn hóa truyền miệng. Trong đó, Chim phí bay về cội nguồn (sáng tác 1992) được trao Giải Khuyến khích của Hội Nhạc sĩ Việt Nam năm 1997; Đi tìm lời ru mặt trời (sáng tác năm 1994) đoạt giải B (không có giải A) của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 1999.
 |
 |
Trong sự nghiệp của ông, ca khúc Đôi chân trần (sáng tác năm 1995) giữ vị trí đặc biệt. Khác với phần lớn sáng tác trước đó, ca khúc này được viết bằng tiếng phổ thông nhưng vẫn giữ vẹn nguyên nét mộc mạc, nguyên sơ của núi rừng Tây Nguyên.
Tác phẩm bắt nguồn từ một khoảnh khắc rất đời thường, khi nhạc sĩ bắt gặp một cụ già bước đi chân trần trên đường. Đôi chân thô ráp, gồ ghề in dấu bao nhọc nhằn của đời sống lập tức khiến nhạc sĩ Y Phôn nhớ đến người cha của mình. Cảm xúc ùa về mạnh mẽ, thôi thúc người nhạc sĩ trở về phòng, cầm đàn và viết liền mạch ca khúc chỉ vỏn vẹn trong 30 phút.
“Tôi muốn quên đi tháng với ngày / Cha đi lượm quả ngọt rừng / Cho con đỡ đói qua đêm / Tôi muốn quên đi đôi chân trần…“
 |
 |
Đằng sau những giai điệu mộc mạc là sự cân nhắc kỹ lưỡng của nhạc sĩ với từng câu chữ. Đặc biệt, câu hát mở đầu “Tôi muốn quên đi…” từng khiến ông nhận nhiều ý kiến trái chiều từ đồng nghiệp và các nhà nghiên cứu vì dễ bị hiểu là sự chối bỏ, thậm chí bất hiếu với cha. Nhưng với nhạc sĩ Y Phôn, “quên” ở đây lại là một cách nói về nỗi đau. Bàn chân chai sần, nứt nẻ cùng những tháng ngày lam lũ, nhọc nhằn kiếm sống của cha cứ ghim vào tâm trí ông. Nhạc sĩ Y Phôn muốn quên để vơi đi nỗi xót xa khi nhớ về những vất vả của cha, nhưng càng muốn quên thì hình ảnh ấy càng in đậm.
Qua giọng hát của cố NSND Y Moan Ênuôl, hình ảnh người cha hiện lên vừa giản dị, vừa xúc động, một người cha lặng lẽ đi qua những tháng ngày nhọc nhằn, nhặt từng quả rừng để con có bữa ăn. Từ một câu chuyện riêng của gia đình, ca khúc Đôi chân trần đã chạm đến trái tim của nhiều thế hệ khán giả. Tác phẩm tiếp tục tạo dấu ấn tại cuộc thi Sao Mai điểm hẹn 2001, góp phần đưa âm nhạc Tây Nguyên đến gần hơn với công chúng.
Đến nay nhiều ca khúc do NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn sáng tác vẫn được các nghệ sĩ, ca sĩ trẻ lựa chọn biểu diễn tại chương trình nghệ thuật ở Đắk Lắk và các tỉnh, thành trong cả nước. Với những đóng góp bền bỉ và xuất sắc cho nền nghệ thuật, năm 2018, Y Phôn được Nhà nước phong tặng danh hiệu NSƯT. Nhưng với ông, danh hiệu ấy chưa phải thước đo cuối cùng của người nghệ sĩ.
 |
 |
 |
Những năm gần đây, NSƯT Y Phôn Ksor lui về phía sau sân khấu, dành thời gian cho việc truyền dạy cồng chiêng, sáng tác khí nhạc, nhạc múa và tư vấn cho các chương trình nghệ thuật.
Hơn hai thập kỷ truyền dạy cồng chiêng tại cơ sở, NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn Ksor nhận ra rằng điều khó nhất không phải giúp người học nhớ một bài chiêng, mà là để họ hiểu được ý nghĩa phía sau từng nhịp gõ.
NSƯT Y Phôn chia sẻ: “Dạy cồng chiêng phải xuất phát từ cái tâm, đòi hỏi chuyên môn vững vàng và sự am hiểu sâu sắc văn hóa bản địa. Mỗi thành viên trong đội chiêng cần tìm thấy tiếng nói của riêng mình, đó không phải là âm thanh thông thường, mà là tiếng nói tâm sự qua tiết tấu”.
Từ đó, ông linh hoạt điều chỉnh phương pháp truyền dạy cho từng đối tượng. Với người lớn tuổi, các bài chiêng được cô đọng, chắt lọc để họ nhanh chóng ghi nhớ, tiếp thu; với thanh thiếu niên, ông kiên nhẫn đi từ những kỹ thuật cơ bản, kết hợp cách truyền đạt gần gũi, hài hước để tạo hứng thú.
 |
 |
Sau mỗi lớp truyền dạy, NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn lại tìm cách để những âm thanh, câu chuyện và ký ức của buôn làng có thể bước tiếp trong đời sống. Từ cồng chiêng, ông mở rộng hành trình sáng tạo sang khí nhạc, tìm trong những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết Êđê những chất liệu có thể chuyển hóa thành âm thanh. NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn không kể lại nguyên vẹn một câu chuyện, mà chắt lọc tinh thần, không gian và cảm xúc của nó để tạo nên ngôn ngữ riêng trong âm nhạc, qua đó đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với sân khấu ca nhạc, kịch múa và những hình thức nghệ thuật đương đại.
Cách làm này cũng được NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn phát huy khi đảm nhận vai trò cố vấn cho chương trình nghệ thuật show thực cảnh “Ký ức nhà dài” diễn ra trong khuôn khổ Lễ hội sầu riêng tỉnh Đắk Lắk vào cuối tháng 8/2026. Bằng sự am hiểu phong tục tập quán và âm nhạc dân tộc, NSƯT, nhạc sĩ Y Phôn đã “thổi hồn” vào từng lời đối thoại, góp ý hoàn thiện kịch bản và không gian nhà dài thực cảnh, để những chất liệu truyền thống được đưa lên sân khấu gần với đời sống bản địa.
 |
 |
Với NSƯT Y Phôn Ksor, giữ tiếng chiêng, câu chuyện cổ hay đưa chất liệu truyền thống vào những sáng tạo mới đều là những cách để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống. Bởi khi di sản, văn hóa còn được thực hành, sáng tạo và trao truyền, mạch nguồn văn hóa của buôn làng vẫn tiếp tục chảy giữa đại ngàn.
Ở tuổi ngoài 60, người nghệ sĩ từng tạo nên những ca khúc quen thuộc với công chúng vẫn miệt mài tìm cách kể câu chuyện văn hóa Tây Nguyên bằng nhiều hình thức khác nhau qua việc sưu tầm, sáng tác và truyền dạy. Sự đồng hành, truyền cảm hứng từ ông chính là điểm tựa vững chắc để các nghệ sĩ trẻ, trong đó có con trai Y Dam Đing của ông tiếp tục nuôi dưỡng đam mê, tự tin tiếp bước và đưa giai điệu đại ngàn ngân vang xa hơn.
Bài 2: Người nối nhịp Bài chòi
Thực hiện: Như Quỳnh – Hồng Thúy
Trình bày: Công Định
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử