08:36, 31/08/2026
 |
Đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển không có nghĩa là biến mọi giá trị truyền thống thành sản phẩm thương mại. Với Đắk Lắk, điều quan trọng hơn là tìm được điểm cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo, để văn hóa vừa có thể tạo ra giá trị mới, vừa giữ được tính chân thực và vai trò chủ thể của cộng đồng.
 |
Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một hướng đi quan trọng, nhằm chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực cho phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc thương mại hóa văn hóa hay chạy theo lợi ích kinh tế bằng mọi giá. Văn hóa chỉ có thể trở thành nguồn lực bền vững khi quá trình khai thác luôn gắn với bảo tồn, giữ gìn tính chân thực và bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng.
 |
 |
Đối với tỉnh Đắk Lắk, yêu cầu này càng rõ nét khi tỉnh sở hữu hệ thống di sản phong phú, không gian văn hóa đa dạng của nhiều cộng đồng dân tộc. Nhà dài, cồng chiêng, lễ hội, nghi lễ, sử thi, nghề thủ công, ẩm thực và những tri thức bản địa… trước hết là một phần đời sống của cộng đồng, chứ không đơn thuần là sản phẩm phục vụ du khách.
Do vậy, những buôn làng còn lưu giữ kiến trúc, cảnh quan và sinh hoạt truyền thống cần được nhìn nhận như những không gian văn hóa sống.
Việc bảo tồn cần được đặt trong mối quan hệ với quy hoạch đô thị, nông thôn và phát triển du lịch, để không gian văn hóa không bị tách khỏi đời sống của chính cộng đồng tạo nên nó.
 |
 |
Để văn hóa đến gần hơn với công chúng trong đời sống đương đại, cách thức truyền tải cũng cần được đổi mới. Một thử nghiệm theo hướng này là show thực cảnh “Ký ức nhà dài”, diễn ra trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026. Từ kiến trúc nhà dài, đời sống, phong tục và những câu chuyện của người Êđê, ê-kíp thực hiện chuyển hóa chất liệu truyền thống thành chương trình nghệ thuật với ánh sáng, âm thanh và ngôn ngữ sân khấu hiện đại. Đáng chú ý, lời thoại, lời hát và diễn viên đều là người Êđê, trực tiếp tái hiện những câu chuyện, sinh hoạt văn hóa đời thường của cộng đồng.
Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Thị Thanh Hằng, tác giả kịch bản, tổng đạo diễn show thực cảnh “Ký ức nhà dài” cho biết, đội ngũ sáng tạo muốn xây dựng một hành trình để khán giả từng bước khám phá thế giới của người Êđê. Vì vậy, lựa chọn ngôn ngữ bản địa là yếu tố quan trọng để bảo đảm tính chân thực của câu chuyện.
 |
 |
Cách làm này cho thấy bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi hình thức biểu đạt của quá khứ. Điều cần giữ là những giá trị cốt lõi, tính chân thực và mối liên hệ của di sản với cộng đồng; còn phương thức đưa các giá trị ấy đến với công chúng có thể đổi mới.
Bên cạnh show thực cảnh “Ký ức nhà dài”, ngành Văn hóa tỉnh đang nghiên cứu xây dựng các sản phẩm trải nghiệm về đêm tại buôn Ako Dhông (phường Buôn Ma Thuột); phục dựng nghi lễ truyền thống để tổ chức vào cuối tuần tại các không gian văn hóa, Bảo tàng Đắk Lắk; đồng thời định hướng các điểm du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng xây dựng sản phẩm gắn với bản sắc địa phương.
 |
Đổi mới cách thể hiện có thể giúp văn hóa tiếp cận công chúng rộng hơn, nhưng chưa đủ để bảo đảm sức sống lâu dài. Phía sau mỗi nghi lễ, bài chiêng, điệu múa, nghề truyền thống hay câu chuyện dân gian luôn cần những con người biết thực hành, hiểu giá trị và sẵn sàng trao truyền.
 |
 |
Với nhạc sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Y Phôn Ksơr, quá trình trao truyền được thực hiện từ chính vốn tri thức văn hóa ông tích lũy qua nhiều năm.
Là người đưa chất liệu văn hóa Tây Nguyên vào âm nhạc đương đại qua những ca khúc như “Đôi chân trần”, “Đi tìm lời ru nữ thần mặt trời”, “Chim Phí bay về cội nguồn”, ông còn tham gia truyền dạy đánh chiêng, múa xoang tại cơ sở.
Theo nghệ sĩ, thế hệ trẻ giữ vai trò quyết định trong việc tiếp nối văn hóa. Vì vậy, truyền dạy không chỉ là truyền lại kỹ năng mà còn phải nuôi dưỡng tình yêu và niềm tự hào đối với văn hóa cộng đồng. Người trẻ cần có cơ hội tiếp xúc với văn hóa địa phương từ gia đình, buôn làng, nhà trường đến các thiết chế văn hóa và những trải nghiệm thực tế.
 | |
 |
Cùng với truyền dạy, việc tôn vinh và đãi ngộ nghệ nhân, người có uy tín, văn nghệ sĩ cũng là yếu tố quan trọng. Họ không chỉ là người biểu diễn hay truyền dạy kỹ năng mà còn nắm giữ vốn tri thức văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Nghệ nhân Ưu tú Y Xuân Niê, phường Cư Bao bày tỏ: “Văn hóa còn thì dân tộc còn. Nhiều năm qua, tôi luôn tham gia các lớp truyền dạy đánh chiêng cho lớp trẻ trên địa bàn. Theo đó, cùng với tình yêu văn hóa, chính sách hỗ trợ nghệ nhân là nguồn động viên để những người đang nắm giữ di sản tiếp tục cống hiến, truyền dạy và gìn giữ bản sắc”.
 |
 |
Từ câu chuyện trao truyền có thể thấy, giữ hồn văn hóa không phải là giữ văn hóa đứng yên. Ngược lại, cần tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục sống trong xã hội, được cộng đồng thực hành và thế hệ trẻ tiếp nhận bằng những phương thức phù hợp với thời đại.
Bài toán đặt ra cho Đắk Lắk trong giai đoạn mới vì thế không chỉ là bảo tồn được bao nhiêu di sản hay phục dựng được bao nhiêu lễ hội. Quan trọng hơn là làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống, tạo sự gắn kết giữa các thế hệ và đóng góp vào sự phát triển của địa phương.
 |
 |
Khi văn hóa được nuôi dưỡng từ cộng đồng, được trao truyền cho thế hệ trẻ, được bảo vệ bằng chính sách phù hợp và được làm mới bằng tư duy sáng tạo, văn hóa sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ. Đó sẽ là một phần của hiện tại – hiện diện trong đời sống, tạo sinh kế, thúc đẩy du lịch, góp phần xây dựng con người và làm nên sức hấp dẫn riêng của Đắk Lắk.
 |
 |
Văn hoá không thể trở thành động lực cho phát triển nếu thiếu đi tầm nhìn chiến lược cùng những quyết sách đột phá. Nghị quyết 80-NQ/TW đã thiết lập một khung pháp lý và định hướng chiến lược vững chắc, phần việc còn lại phụ thuộc vào sự quyết liệt trong hành động của Đảng bộ, chính quyền và người dân Đắk Lắk.
Khi nguồn lực đầu tư được đặt đúng chỗ, từng nghệ nhân được trao trọn niềm tin và sự sáng tạo của thế hệ trẻ được khơi thông, kho tàng văn hóa ấy sẽ chuyển hóa thành nguồn lực vật chất hữu hình. Văn hóa đi trước mở đường, làm nền tảng cho phát triển chính là “chìa khóa vàng” để đưa Đắk Lắk phát triển nhanh, bền vững, văn minh và giàu bản sắc.
Nội dung: Như Quỳnh – Hồng Thúy
Trình bày: Công Định
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử
