Kỳ 2: Tình người – Tình voi
Không chỉ là vật nuôi, là tài sản quý, voi được xem như thành viên của gia đình, dòng họ và của buôn làng. Chính cách ứng xử đặc biệt ấy đã tạo nên mối quan hệ hiếm có giữa con người và voi trong đời sống hằng ngày, trở thành nét văn hóa của người M’nông.
Người bạn đặc biệt
Ngồi bên hiên ngôi nhà truyền thống ở buôn Juin, anh Y Vinh Êung (41 tuổi) chậm rãi kể về bạn voi Y Khăm Sen Êung (thường gọi Khăm Sen) đã gắn bó với mình hơn 30 năm qua. “Tôi vẫn nhớ như in ngày voi về với dòng họ Êung, đó là năm 1994, khi nó khoảng hai tuổi, chỉ lớn bằng con trâu. Lúc đó, tôi mới 9 tuổi, thấy voi tôi rất thích thú. Hôm ấy, họ hàng ai cũng có mặt để làm lễ cúng đón voi về nhà. Với người M’nông, đó không phải là lễ mua một con vật mà là lễ đón thêm một thành viên mới của gia đình”.
 |
| Các bạn trẻ chụp hình cưới cùng voi. |
Theo lời Y Vinh Êung, nghi lễ nhập gia cho voi được thực hiện trang trọng theo phong tục truyền thống của người M’nông. Thầy cúng khấn xin các vị thần phù hộ để voi khỏe mạnh, gắn bó lâu dài với dòng họ. Tiếng cồng chiêng vang lên, ché rượu cần được mở, mọi người cùng chúc cho “thành viên mới” bình an, như cách chào đón một đứa trẻ vừa đến với gia đình.
 |
| Lễ cúng sức khỏe cho voi. |
Khi làm lễ nhập gia, Khăm Sen chính thức mang họ Êung bởi người M’nông đặt tên cho voi cũng như đặt tên cho con cháu trong nhà. Voi đực đều bắt đầu bằng chữ “Y”, voi cái bắt đầu bằng chữ “H”. Chỉ cần nghe tên là biết đó là voi đực hay voi cái, đồng thời cũng thể hiện rằng voi đã trở thành một thành viên của gia đình, của dòng họ. “Khăm Sen hiền lắm nhưng cũng biết giận. Có hôm mình bận việc, lên rừng muộn, nó quay mặt đi chỗ khác, gọi mãi mới chịu nhìn nhưng chỉ cần vuốt vòi, nói vài câu là nó lại ngoan như chưa có chuyện gì” – Y Vinh cười khi nói về tính cách của anh bạn voi.
Hơn 30 năm sống cùng nhau, Y Vinh Êung thuộc từng thói quen nhỏ của Khăm Sen. Anh biết nó thích ăn loại cỏ nào, thích đứng nghỉ dưới gốc cây nào sau mỗi chuyến đi rừng, thậm chí nghe tiếng bước chân cũng biết hôm ấy voi đang khỏe hay mệt.
|
Có lần Khăm Sen bỗng trở nên buồn bã, bỏ ăn, đứng lặng một chỗ. Cả gia đình đều linh cảm sẽ có chuyện chẳng lành. Quả đúng như vậy, chỉ hai ngày sau, bố tôi đổ bệnh phải nhập viện. Người M’nông chúng tôi tin rằng voi rất nhạy cảm, nhiều khi voi cảm nhận được những điều mà con người chưa kịp nhận ra”. Anh Y Vinh Êung
|
Theo Y Vinh Êung, người quản tượng không chỉ là người nuôi hay đưa voi vào rừng kiếm thức ăn. Điều quan trọng hơn cả là dành thời gian ở bên voi mỗi ngày. Voi cũng có cảm xúc như con người. Nó biết nhớ, biết thương và cũng cần được quan tâm. “Tình cảm ấy không chỉ xuất phát từ những năm tháng cùng nhau lớn lên, cùng lên rẫy, vào rừng mà còn bởi với người M’nông, mỗi con voi đều là tài sản vô giá, là niềm tự hào và danh dự của cả dòng họ. Chính vì vậy, tình người dành cho voi luôn đan xen giữa sự yêu thương, trân trọng và trách nhiệm gìn giữ”, Y Vinh nói.
Báu vật của dòng họ
Có một thời, ở Buôn Đôn và vùng hồ Lắk, sự giàu có của một gia đình không được đo bằng tiền bạc hay diện tích nương rẫy mà bằng số voi họ sở hữu.
 |
| Voi Khăm Sen được gia đình anh Y Vinh trang bị đầy đủ những vật dụng như một người con trong dòng họ. |
Sinh ra khi nghề săn bắt voi đã lùi vào dĩ vãng, anh Y Thiên Bkrông, một nài voi ở xã Buôn Đôn chia sẻ: “Cha tôi kể, ngày xưa, cứ nhìn vào đàn voi của gia đình là biết mức độ giàu thế nào. Có nhà nuôi một con đã là khá giả, còn nhà có 3, 4 con thì cả vùng đều biết tiếng. Người có voi được bà con kính trọng vì không phải ai cũng đủ điều kiện sở hữu loài vật quý như vậy”.
Còn theo lời những chủ voi ở xã Liên Sơn Lắk, để có được một con voi, nhiều khi cả dòng họ phải cùng nhau tích góp tài sản. Hàng chục con trâu, nhiều ché rượu quý, bộ cồng chiêng hay những miếng ruộng tốt được mang ra trao đổi mới đủ giá trị đổi lấy một con voi đã được thuần dưỡng. Vì thế, mỗi con voi không chỉ thuộc về một gia đình mà còn là tài sản chung, là niềm tự hào của cả dòng tộc.
 |
| Cán bộ Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng chăm sóc voi như chăm người thân trong gia đình. |
Voi Ghăm Sen của gia đình ông Y Khun Teh (buôn Bhôk, xã Liên Sơn Lắk) là một trong những trường hợp đó. Ông Y Khun kể: “Voi Ghăm Sen được gia đình tôi cùng những người thân trong dòng họ gom góp tiền mua vào năm 1989, khi đó voi mới được 7 tuổi. Cha tôi bảo, thời đó, gia đình nào có voi thì đi đâu cũng được mọi người nể trọng. Không phải vì mình giàu mà vì mình có đủ uy tín, đủ kinh nghiệm mới nuôi được voi. Đến nay, voi Ghăm Sen đã sống với gia đình được 37 năm, hiểu tiếng gọi, hiểu cả tính nết của từng người trong gia đình”.
Không chỉ có giá trị lớn về kinh tế, voi còn là lao động đặc biệt mà không một loài vật nào có thể thay thế. Những thân gỗ lớn nằm sâu trong rừng, hàng chục người kéo không nổi, chỉ cần một con voi khỏe là có thể đưa ra bìa rừng. Mỗi mùa thu hoạch, voi lại chở lúa, bắp, cà phê từ rẫy về buôn. Khi mở đất làm nương, voi đi trước kéo cây, dọn đường để người theo sau phát rẫy…
Ngày nay, những cánh rừng không còn vang tiếng voi kéo gỗ, những chuyến vận chuyển nông sản bằng voi cũng đã lùi vào quá khứ. Giá trị của voi vì thế không còn được đo bằng sức lao động hay sự giàu có như trước. Thay vào đó, voi trở thành biểu tượng văn hóa của Đắk Lắk và là di sản sống gắn bó với cộng đồng người M’nông. Mỗi con voi còn lại không chỉ mang theo ký ức của một gia đình, một dòng họ, mà còn kể câu chuyện về mối quan hệ bền chặt giữa con người với thiên nhiên đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Kỳ cuối: Giữ lại di sản sống giữa đại ngàn
(*) Xem từ số báo ra ngày 2/8/2026
Hoàng Hồng
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử
