Từ Pháp lệnh Kiểm soát bức xạ đến Luật Năng lượng nguyên tử

Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ năm 1996

Khi được Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Pháp lệnh có tên là Pháp lệnh Kiểm soát bức xạ.[1] Tuy nhiên sau quá trình lấy ý kiến, thẩm tra và thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất đổi tên là Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ để bao quát đầy đủ đối tượng, phạm vi áp dụng và mục đích bảo đảm an toàn bức xạ trong lĩnh vực ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Pháp lệnh được thông qua trong bối cảnh đầu những năm 1990, cùng với công cuộc đổi mới, việc sử dụng nguồn phóng xạ và thiết bị bức xạ ở Việt Nam ngày càng mở rộng trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp và nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên như con dao hai lưỡi, bên cạnh lợi ích kinh tế – xã hội đáng kể, ứng dụng bức xạ tiểm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn cho con người và môi trường. Đã xảy ra một số vụ mất nguồn phóng xạ, đã xảy ra tai nạn phóng xạ. Vì vậy, Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ được ban hành nhằm bảo vệ con người và môi trường trước tác hại của bức xạ ion hóa; tăng cường quản lý nhà nước, khuyến khích ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hạt nhân.

Pháp lệnh gồm 8 chương với 38 điều, quy định về 6 nội dung chính sau: Những quy định chung; Bảo đảm an toàn bức xạ; Ứng phó và khắc phục sự cố bức xạ; Khai báo, đăng ký và cấp giấy phép đối với cơ sở bức xạ; Quản lý chất thải phóng xạ; Quản lý nhà nước về an toàn và kiểm soát bức xạ; Thanh tra chuyên ngành, khen thưởng và xử lý vi phạm.

Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ năm 1996 có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử pháp luật hạt nhân Việt Nam, bởi đây là văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành đầu tiên tạo ra khuôn khổ pháp lý cho việc quản lý an toàn bức xạ, cấp phép các công việc bức xạ, ứng phó sự cố bức xạ và quản lý chất thải phóng xạ. Nhiều nguyên tắc cơ bản của Pháp lệnh này sau đó đã được kế thừa và phát triển trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 và tiếp tục được hoàn thiện trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025.

Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008

Hạn chế lớn nhất của Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ là mới chỉ quy định các nội dung về an toàn bức xạ, chưa có quy định về an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân, thanh sát hạt nhân cũng như bồi thường thiệt hại hạt nhân, đặc biệt quy định về các cơ sở hạt nhân. Thực tiễn phát triển mạnh mẽ của các ứng dụng năng lượng nguyên tử trong các lĩnh vực kinh tế- xã hội, yêu cầu thực hiện Chiến lược ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2020 (ban hành kèm theo Quyết định số 01/2006/QĐ-TTg ngày 03/01/2006 của Thủ tướng Chính phủ) và việc triển khai thực hiện dự án điện hạt nhân đặt ra sự cần thiết phải có một luật hạt nhân đầy đủ hơn.

Ngày 3/6/2008, tại Kỳ họp thứ 3, Quốc hội Khóa XII đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử (Luật số 18/2008/QH12) gồm 11 chương, 93 điều, quy định toàn diện các hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Luật quy định chính sách của Nhà nước đối với phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử; các yêu cầu về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh nguồn phóng xạ và kiểm soát vật liệu hạt nhân. Luật cũng quy định việc xây dựng, vận hành và chấm dứt hoạt động của cơ sở hạt nhân (bao gồm nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu); thăm dò, khai thác quặng phóng xạ; vận chuyển, lưu giữ vật liệu phóng xạ và quản lý chất thải phóng xạ. Bên cạnh đó, Luật quy định về ứng phó sự cố bức xạ, thanh sát hạt nhân, trách nhiệm bồi thường thiệt hại hạt nhân, thanh tra, xử lý vi phạm và trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Qua 17 năm thi hành (01/01/2009-31/12/2025), Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 đã phát huy vai trò không thể thiếu trong việc thúc đẩy ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động trong lĩnh vực này. Hành lang pháp lý về năng lượng nguyên tử ngày càng được hoàn thiện theo hướng tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các ứng dụng kỹ thuật bức xạ, kỹ thuật hạt nhân trong công nghiệp, nông nghiệp, chăm sóc sức khỏe, bảo vệ môi trường và nhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội khác; đặc biệt tạo cơ sở pháp lý để triển khai Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, thực hiện Nghị quyết số 41/2009/QH12 ngày 25/11/2009 của Quốc hội về chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. Luật cũng khẳng định vai trò quản lý nhà nước của Bộ Khoa học và Công nghệ và cơ quan giúp Bộ trưởng thực hiện chức năng quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân, đồng thời là căn cứ pháp lý để Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ đạo các Sở Khoa học và Công nghệ tham mưu thực hiện hoạt động quản lý nhà nước về lĩnh vực năng lượng nguyên tử trên địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương theo phân cấp. Trong giai đoạn 2009-2016, để thi hành Luật Năng lượng nguyên tử, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về năng lượng nguyên tử, an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân gồm các nghị định của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng Chính phủ, thông tư của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ và các Bộ liên quan đã được xây dựng tương đối hoàn thiện.

Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025

Sau gần 20 năm triển khai thi hành, Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 đã bộc lộ bất cập, hạn chế về yêu cầu quản lý, chưa có sự đồng bộ với một số luật mới ban hành, chưa đáp ứng cam kết nội luật hóa các điều ước quốc tế trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử mà Việt Nam là thành viên, chưa phù hợp với các yêu cầu, tiêu chuẩn mới của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA); phát sinh sự chồng chéo trong chức năng quản lý của một số bộ ngành; một số quy định thiếu tính khả thi; chưa đáp ứng hoặc theo kịp sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ hạt nhân, công nghệ bức xạ; quy định về an toàn, an ninh, thanh sát hạt nhân và quản lý nhà nước đối với nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu chưa toàn diện. Ngày 15/01/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 65/2025/UBTVQH15 điều chỉnh Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2025, trong đó bổ sung dự án Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) vào Chương trình.

Ngày 27/6/2025, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử (Luật số 94/2025/QH15) với 441/442 phiếu tán thành. Đây là một trong những luật có kỷ lục về thời gian soạn thảo – 2,5 tháng tính từ thời điểm triển khai xây dựng đến thời điểm trình Quốc hội. Luật có hiệu lực từ 01/01/2026.

Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 gồm 8 chương và 73 điều (Giảm 3 chương và 20 điều so với Luật năm 2008). Tuy nhiên, Luật năm 2025 đã cơ bản khắc phục được các vướng mắc, bất cập phát sinh từ quy định của Luật năm 2008 và quy định đầy đủ các nội dung của một luật hạt nhân toàn diện theo yêu cầu của IAEA. Luật đã nội luật hóa các nguyên tắc, các yêu cầu về an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân theo hướng dẫn của IAEA, các quy định quan trọng tại các điều ước quốc tế về an toàn, an ninh và thanh sát hạt nhân mà Việt Nam đã tham gia[2], tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho quản lý và triển khai các hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, đặc biệt là việc tái khởi động dự án điện hạt nhân theo Nghị quyết số 174/2024/QH15 ngày 30/11/2024 của Quốc hội về Kỳ họp lần thứ 8, Nghị quyết số 189/2025/QH15 ngày 19/02/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận. Luật đã thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước như Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 68-TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân,… với các điều khoản quy định về chuyển đổi số, xã hội hóa, xây dựng tiềm lực khoa học trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Tuân thủ chỉ đạo của Tổng Bí thư và Chủ tịch Quốc hội về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, so với Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008, Luật năm 2025 là luật khung với đa số các quy định mang tính nguyên tắc và thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Vì vậy, để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả thi hành Luật, cần phải nhanh chóng ban hành đầy đủ các văn bản quy phạm pháp luật liên quan thuộc thẩm quyền quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Bộ trưởng.

Trong một năm qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã khẩn trương tổ chức xây dựng, trình Chính phủ ban hành 04 Nghị định: Nghị định số 316/2025/NĐ-CP ngày 10/12/2025 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành một số điều của Luật Năng lượng nguyên tử về nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; Nghị định số 331/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật Năng lượng nguyên tử về phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử; Nghị định số 332/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật Năng lượng nguyên tử về bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn, an ninh, thanh sát hạt nhân, thông báo, khai báo, cấp phép, thanh tra, kiểm tra về an toàn bức xạ và hạt nhân, ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân và bồi thường thiệt hại hạt nhân; và Nghị định số 71/2026/NĐ-CP ngày 09/3/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 (kèm theo Quyết định số 438/QĐ-TTg ngày 16/3/2026); Đề án “Tăng cường năng lực cho Cục An toàn bức xạ và hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035” (kèm theo Quyết định số 624/QĐ-TTg ngày 06/4/2026); Quyết định số 710/QĐ-TTg ngày 33/4/2026 thành lập Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành 03 thông tư quy định về bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân (Thông tư số 59/2025/TT-BKHCN ngày 31/12/2025); quy định nội dung Báo cáo phân tích an toàn và Báo cáo đánh giá an toàn nhà máy điện hạt nhân (Thông tư số 60/2025/TT-BKHCN ngày 31/12/2025; quy định về an toàn hạt nhân đối với địa điểm, thiết kế, xây dựng và phân tích an toàn nhà máy điện hạt nhân (Thông tư số 07/2026/TT-BKHCN ngày 31/3/2025).

Thực hiện Kế hoạch triển khai thi hành Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15 (ban hành kèm theo Quyết định số 2663/QĐ-TTg ngày 08/12/2025 của Thủ tướng Chính phủ), Bộ Khoa học và Công nghệ và đơn vị được giao chủ trì là Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đang tích cực triển khai xây dựng, trình ban hành các văn bản quy định, hướng dẫn liên quan, tập trung vào các nội dung quản lý nhà nước, cải cách và đơn giản hóa thủ tục hành chính, bảo đảm an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân.

Thời gian tới, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống các văn bản quy định chi tiết thi hành Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025, đặc biệt các quy định về bảo đảm an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân cho nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân công suất nhỏ (SMR) trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và những diễn biến khó lường của các vấn đề an ninh phi truyền thống./.

Đinh Ngọc Quang, Pháp chế viên cao cấp;

Nguyên Trưởng Phòng Pháp chế và Hợp tác quốc tế, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Bộ Khoa học và Công nghệ.

Nguyên Thành viên Thư ký Ban soạn thảo Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ, Luật Năng lượng nguyên tử.