107,5 trẻ trai/100 trẻ gái là tỷ số giới tính khi sinh ở Đắk Lắk trong 6 tháng đầu năm 2026. Phía sau con số tưởng như chưa đáng lo ấy vẫn là những định kiến giới và điểm nghẽn từ cơ sở cần được tháo gỡ.
Khi định kiến còn hiện hữu
Hai lần sinh đều là con gái, vợ chồng chị Lê Thị Hiền và anh An Đức Nam (36 tuổi, ở xã Buôn Đôn) từng chịu sức ép từ gia đình bên chồng về việc phải cố gắng sinh thêm con trai để “nối dõi tông đường”. Dù muốn dừng sinh để tập trung nuôi dạy các con, những lời thúc giục từ người thân, dòng họ vẫn khiến vợ chồng chị nhiều lần trăn trở.
Câu chuyện của vợ chồng chị Hiền không phải là cá biệt. Ở một số địa bàn, nhất là khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, quan niệm “phải có con trai” vẫn còn tồn tại, tạo áp lực lên quyết định sinh con của nhiều gia đình và tiềm ẩn nguy cơ lựa chọn giới tính thai nhi.
 |
| Em bé chào đời khỏe mạnh, được chăm sóc sau sinh; mỗi trẻ em, dù là trai hay gái, đều cần được yêu thương và tạo cơ hội phát triển bình đẳng. |
Theo bác sĩ CKII H Bê Niê, Trưởng Phòng Dân số (Sở Y tế), tỷ số giới tính khi sinh của tỉnh hiện ở mức 107,5 trẻ trai/100 trẻ gái sinh ra sống. Đây chưa phải là mức mất cân bằng nghiêm trọng nhưng đã cao hơn mục tiêu tỉnh đặt ra (từ 103 – 107 trẻ trai/100 trẻ gái), cho thấy nguy cơ mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn cần được theo dõi sát. Định kiến muốn có con trai để nối dõi vẫn tồn tại ở một bộ phận người dân. Vì vậy, kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh phải bắt đầu từ thay đổi nhận thức, tăng cường tư vấn trước hôn nhân, nâng cao hiểu biết về bình đẳng giới và giúp các gia đình nhận thức rằng giá trị của trẻ em không phụ thuộc vào giới tính.
Không chỉ đối mặt với nguy cơ mất cân bằng giới tính khi sinh, công tác dân số còn những khoảng trống trong chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng dân số. Trong 6 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ nam, nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn mới đạt 17,4% kế hoạch. Tỷ lệ phụ nữ mang thai được tầm soát, sàng lọc trước sinh đạt 44,4%; tỷ lệ trẻ sơ sinh được tầm soát, sàng lọc đủ các bệnh lý bẩm sinh mới đạt 33,1%. Việc thực hiện sàng lọc trước sinh và sơ sinh tại các cơ sở y tế công lập chủ yếu mới dừng lại ở kỹ thuật siêu âm hoặc tầm soát một số bệnh cơ bản, chưa triển khai rộng rãi các xét nghiệm chuyên sâu về di truyền hay các bệnh lý phức tạp do thiếu trang thiết bị và hóa chất.
 |
| Tư vấn chăm sóc sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ. |
Thực tế tại cơ sở cho thấy, công tác dân số ở những địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới còn gặp nhiều khó khăn đặc thù. Giám đốc Trạm Y tế xã Ia Rvê Nguyễn Xuân Anh cho biết, tỷ số giới tính khi sinh trên địa bàn những năm gần đây cơ bản ổn định, chưa ghi nhận nguy cơ mất cân bằng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn xã có 22 trẻ được sinh ra, gồm 11 trẻ trai và 11 trẻ gái (tương đương tỷ số 100 trẻ trai/100 trẻ gái). Trước đó, năm 2025 ghi nhận 27 trẻ trai/27 trẻ gái; năm 2024 có 27 trẻ trai/25 trẻ gái…
Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Xuân Anh, khó khăn lớn trong công tác dân số tại Ia Rvê không nằm ở mất cân bằng giới tính khi sinh mà chủ yếu xuất phát từ đặc thù của một xã biên giới có địa bàn rộng, dân cư sinh sống phân tán và tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao. Khoảng cách từ các thôn xa đến cơ sở y tế còn lớn, gây khó khăn cho người dân trong việc khám thai, sàng lọc trước sinh, sơ sinh và tiếp cận các dịch vụ kế hoạch hóa gia đình. Bên cạnh đó, sự khác biệt về nhận thức, phong tục, tập quán và ngôn ngữ cũng ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả truyền thông dân số.
Để khắc phục những khó khăn này, Trạm Y tế xã Ia Rvê đang phát huy vai trò của đội ngũ cộng tác viên dân số tại các thôn, buôn; tăng cường truyền thông trực tiếp theo hướng “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, tập trung vào phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và phụ nữ mang thai. Trạm Y tế xã Ia Rvê cũng đề xuất các cấp, các ngành cần tăng cường nguồn lực, có chế độ hỗ trợ ổn định cho đội ngũ cộng tác viên dân số; đẩy mạnh phối hợp với Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Mặt trận và lực lượng Bộ đội Biên phòng trong công tác tuyên truyền, vận động. Đồng thời, cần xây dựng các tài liệu, nội dung truyền thông theo hướng trực quan, dễ hiểu, phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó giúp người dân dễ tiếp cận thông tin và chủ động sử dụng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản.
Chủ động tháo gỡ rào cản
Để giải quyết căn cơ bài toán mất cân bằng giới tính khi sinh và nâng cao chất lượng dân số, ngành y tế đang triển khai đồng bộ các giải pháp, trong đó truyền thông thay đổi hành vi được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.
Trong 6 tháng đầu năm, ngành y tế đã phối hợp với Báo và Phát thanh, Truyền hình Đắk Lắk sản xuất chuyên mục “Dân số và Phát triển”; đăng tải 310 tin, bài trên các trang thông tin điện tử và mạng xã hội. Tại cơ sở, tổ chức 146 cuộc nói chuyện chuyên đề, sinh hoạt câu lạc bộ; tư vấn trực tiếp cho 9.844 lượt người và thực hiện 714 lượt phát thanh qua hệ thống truyền thanh xã, phường. Các hoạt động này đang từng bước đưa thông tin về dân số, bình đẳng giới, sức khỏe sinh sản đến gần hơn với người dân. Tuy nhiên, với vấn đề liên quan sâu đến quan niệm và quyết định sinh con của mỗi gia đình, truyền thông chỉ thực sự hiệu quả khi chuyển được nhận thức thành hành vi.
 |
| Em bé chào đời khỏe mạnh nhờ được theo dõi, chăm sóc từ thai kỳ và thực hiện các sàng lọc cần thiết trước sinh, sơ sinh. |
Bác sĩ CKII H Bê Niê cho biết, thời gian tới, ngành y tế sẽ tiếp tục chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển; đổi mới truyền thông theo hướng tiếp cận trực tiếp thanh niên, các cặp vợ chồng trẻ và người có ảnh hưởng trong gia đình, cộng đồng. Đồng thời, tăng cường phối hợp với cơ quan báo chí, trường học, đoàn thể và ứng dụng mạng xã hội để lan tỏa thông điệp bình đẳng giới, không lựa chọn giới tính thai nhi.
Cùng với truyền thông, ngành y tế tiếp tục củng cố mạng lưới cán bộ, cộng tác viên dân số ở cơ sở; tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định pháp luật về lựa chọn giới tính thai nhi; nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ tư vấn trước hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh.
Kiểm soát tỷ số giới tính khi sinh là hành trình dài hạn, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và cộng đồng. Khi định kiến “trọng nam” từng bước được xóa bỏ, mỗi đứa trẻ sinh ra, dù là trai hay gái, đều được đón nhận và tạo cơ hội phát triển bình đẳng. Đó cũng là nền tảng để Đắk Lắk nâng cao chất lượng dân số và tạo nguồn lực cho phát triển bền vững.
Duy Bằng
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử
