Khi di sản văn hóa thành sản phẩm du lịch

Đắk Lắk hội tụ một không gian văn hóa phong phú, đặc sắc từ cao nguyên đến miền biển. Các di sản văn hóa không chỉ được gìn giữ, bảo tồn mà còn có thể trở thành những trải nghiệm hấp dẫn, mang lại sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Trải nghiệm du lịch từ nếp sống địa phương

Trong phát triển du lịch cộng đồng, những giá trị văn hóa vốn hiện hữu trong đời sống hằng ngày cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có giá trị. Từ suy nghĩ đó, chị Lê Thị Trà My, Giám đốc HTX Du lịch cộng đồng và Giáo dục Caroline (phường Hòa Hiệp) lựa chọn làm sản phẩm du lịch cộng đồng từ chính những điều bình dị của quê hương.

Những công việc quen thuộc như làm bánh bèo, tráng bánh, trồng lúa, xay gạo, đi chợ, chế biến món ăn từ nguyên liệu sẵn có… qua cách tổ chức của HTX đã trở thành những trải nghiệm để du khách trực tiếp tham gia. Đời sống thường nhật của người dân được đưa vào sản phẩm du lịch nhưng vẫn giữ được sự tự nhiên, chân thực. Đây cũng là điểm tạo sức hút đối với du khách quốc tế và những người trẻ ở đô thị muốn tìm kiếm những trải nghiệm gần gũi với đời sống địa phương.

Thích thú với những hoạt động trải nghiệm tại Caroline, chị Hoàng Thị Phương (phường Buôn Ma Thuột) cho rằng, điều thú vị nhất không nằm ở việc được tham quan một địa điểm mới mà là được trực tiếp làm những công việc vốn gắn với đời sống của người dân địa phương; qua đó giúp du khách hiểu hơn về văn hóa và cuộc sống nơi mình đến, khiến chuyến đi trở nên đáng nhớ hơn thay vì chỉ dừng lại ở việc tham quan, chụp ảnh.

Du khách trải nghiệm dệt chiếu tại làng nghề chiếu cói An Cư (xã Ô Loan).

Từ những trải nghiệm ấy, HTX từng bước kết nối người dân cùng tham gia làm du lịch cộng đồng. Phụ nữ địa phương hướng dẫn làm bánh, chế biến món ăn, kể những câu chuyện đời thường; người dân tham gia các hoạt động nông nghiệp, văn hóa. Mỗi ngôi nhà, khu vườn, bếp ăn cũng có thể trở thành một phần của hành trình khám phá.

HTX đang xây dựng hệ thống 11 homestay ven biển theo hướng giữ lại vẻ mộc mạc, gần gũi của làng biển. Thay vì tạo nên những không gian xa lạ với cảnh quan vốn có, những ngôi nhà được kết nối để du khách có cảm giác đang sống giữa một cộng đồng thực sự. Những người tham gia mô hình có thêm việc làm, thu nhập khoảng 5 – 10 triệu đồng/người/tháng và được hướng dẫn thêm kỹ năng nghề, ứng dụng công nghệ trong công việc. “Điều Caroline muốn giữ là cảm giác đời thường: có sân, có bếp, có hiên nhà, có cây xanh, có tiếng biển gần bên, có những góc nhỏ khiến du khách cảm thấy mình không chỉ đang ở một nơi lưu trú mà đang thật sự chạm vào nhịp sống địa phương”, chị Trà My chia sẻ.

Ở một không gian khác, tại buôn Niêng 2 (xã Ea Nuôl), chị H Yip Niê lại chọn ẩm thực làm cách kể câu chuyện về quê hương. Quán cơm của chị giới thiệu những món ăn mang hương vị Tây Nguyên như rau rừng, cá suối, thịt nướng, cơm lam… Những nguyên liệu gần gũi với đời sống được đưa lên mâm cơm, trở thành một phần trải nghiệm của thực khách khi tìm về vùng đất này.

Không dừng ở ẩm thực, chị H Yip Niê còn làm rượu cần với men nhà tự làm theo phương pháp gia truyền. Những ché rượu được ủ theo cách truyền thống vừa phục vụ tại quán, vừa đưa ra thị trường. Từ một hương vị quen thuộc, chị tìm cách đưa sản phẩm đến gần hơn với du khách, tạo thêm nguồn thu khoảng 200 triệu đồng mỗi năm cho gia đình và việc làm cho một số lao động địa phương.

Những câu chuyện ấy gợi ra một cách nhìn khác về du lịch. Có khi sản phẩm không nằm ở đâu xa mà đã ở ngay trong căn bếp, ngoài cánh đồng, trong khu vườn hay trên đôi tay của người dân. Điều quan trọng là biết nhận ra giá trị và kể câu chuyện ấy theo một cách đủ gần gũi để người khác muốn tìm đến.

Từ nghề xưa đến những giá trị mới

Nếu ẩm thực, đời sống và cảnh quan có thể trở thành những trải nghiệm thì những nghề truyền thống lại mang trong mình một câu chuyện dài hơn – câu chuyện về đôi bàn tay, về ký ức và sự trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ở làng nghề chiếu cói An Cư (xã Ô Loan), từng sợi cói được xử lý, phơi, nhuộm rồi dệt thành những tấm chiếu. Đằng sau sản phẩm giản dị ấy là kỹ thuật được người đi trước truyền lại cho người sau, là sự kiên nhẫn của những người vẫn ngày ngày gắn bó với nghề. Khi tìm đến các làng nghề, du khách không chỉ mua sản phẩm, họ có thể xem người thợ làm nghề, thử một công đoạn, nghe kể về nguyên liệu, cách làm và những câu chuyện phía sau sản phẩm. Tấm chiếu vì thế không chỉ có giá trị sử dụng mà còn mang theo câu chuyện về vùng đất và con người nơi nó được làm ra.

Du khách tham quan, tìm hiểu hoạt động đan lưới tại HTX Du lịch cộng đồng và Giáo dục Caroline.

Theo ông Nguyễn Anh Quân, Giám đốc HTX Sản xuất – Dịch vụ – Du lịch chiếu cói An Cư, nghề truyền thống không chỉ tạo sinh kế mà còn trở thành một phần của sản phẩm du lịch và đời sống văn hóa địa phương. Cùng với việc giữ kỹ thuật truyền thống, đơn vị cũng nghiên cứu cải tiến mẫu mã, phát triển những sản phẩm phù hợp hơn với cuộc sống hôm nay. “Nghề có thể thay đổi cách làm, sản phẩm có thể đa dạng hơn nhưng cái cốt lõi của nghề, những kỹ thuật và giá trị mà cha ông truyền lại thì phải được giữ”, ông Quân khẳng định.

Đó cũng là cách để nghề xưa có thêm cơ hội bước vào đời sống hiện đại. Từ những tấm chiếu quen thuộc, người làm nghề có thể phát triển thêm các sản phẩm gia dụng, đồ trang trí, quà tặng; đưa sản phẩm đến các điểm lưu trú, nhà hàng, cửa hàng đặc sản, điểm du lịch và những kênh bán hàng trực tuyến. Khi một sản phẩm tìm được thêm những không gian mới, nghề truyền thống cũng có thêm cơ hội để tiếp tục sống.

Nhưng sau mỗi sản phẩm vẫn là câu chuyện về con người. Văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi cộng đồng tiếp tục sống với nó, chứ không chỉ trình diễn cho du khách xem. Người dân vừa có thể là người làm nghề, người nấu ăn, người đón khách, người kể chuyện, vừa là người trực tiếp nhận lại những giá trị từ chính công việc của mình.

Bà Nguyễn Thụy Phương Hiếu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, để những giá trị văn hóa trở thành điểm tựa cho sinh kế, người dân cần được hỗ trợ thêm về kỹ năng làm du lịch, phát triển sản phẩm, bán hàng và quảng bá trên nền tảng số. Cùng với đó, nghệ nhân và những người nắm giữ tri thức văn hóa cần được ghi nhận, tạo điều kiện để truyền dạy, giới thiệu và lan tỏa những giá trị truyền thống.

Vân Anh – Như Thanh