Đưa chợ Đồn xưa trở lại với hôm nay

Trên vùng đất cao nguyên như áng mây hiền hòa có ngôi chợ nức tiếng, không chỉ là điểm giao thương quan trọng mà còn là một phần ký ức của bao người. Ngôi chợ ấy được phục dựng để kể câu chuyện từ trăm năm cho người hôm nay.

Theo cha đi chợ

Hơn 60 năm trước, có một cậu bé ở dưới xuôi theo cha đi chợ Đồn.

Trời chưa sáng, cha và con lục tục lên đường. Hai cái thúng ở hai đầu đòn gánh đựng nào gạo nào đường đen và có cả bí đỏ, nhịp nhịp theo bước chân cha. Cậu bé đi phía sau, vai mang cái ruột nghé đựng gạo. Từ Phước Nông (xã Hòa Bình 1 cũ, nay là xã Tây Hòa), hai cha con đi đò qua sông, rồi đi trên con đường đất quanh co, qua không biết bao nhiêu đám ruộng, xóm nhà. Qua “dốc Lỗ Chài 12 cái quẹo”, tới giếng Tiên trên đỉnh dốc thì trưa tròn bóng. Hai cha con nghỉ chân dưới bóng cây, lấy cơm nắm, muối mè và cá mòi kho mặn ra ăn, rồi tiếp tục rảo bước…

Khi mặt trời ngả dần về phía trùng điệp núi non, hai cha con tới nơi. Khoảnh đất rộng rãi, bằng phẳng bên ngã ba làng Vân Hòa (nay thuộc xã Vân Hòa) dập dìu người và ngựa thồ hàng, xôn xao tiếng nói tiếng cười. Đó chính là chợ Đồn. Còn đứa trẻ ngày đó là Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Cao Hữu Nhạc, nguyên Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Sao Biển.

Hàng bánh tại phiên chợ Đồn được phục dựng. Ảnh: Thanh Hưng

Nhạc sĩ kể: “Ngay từ buổi chiều trước phiên, chợ Đồn đã dập dìu. Người ở dưới xuôi lên, gánh theo muối, mắm, cá, gạo, đường đen…; người từ miền ngược xuống, với những chú ngựa thồ chở đầy lâm thổ sản để trao đổi, mua bán. Hai cha con tôi qua đêm trong căn nhà của một người quen, sáng sớm hôm sau ra chợ, trao đổi thổ sản. Tại chợ Đồn hồi ấy, nhiều nhất là mít, thơm, sim, ổi… Người ta đựng trong bao lát, bày ra trên sàng, trên nia…”.

Mấy chục năm sau, mỗi lần cùng các nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Sao Biển lên cao nguyên Vân Hòa biểu diễn, trong tâm trí NSND Cao Hữu Nhạc lại hiện lên hình ảnh chợ Đồn năm xưa. Còn với nhiều người cao niên từ vùng đồng bằng cho đến miền núi Phú Yên, chợ Đồn là một phần ký ức.

Chợ cổ trên vùng đất như áng mây lành

Theo nhà nghiên cứu Trần Sĩ Huệ, một người con của làng Vân Hòa, chợ Đồn gần ngã ba làng. Phía Bắc chợ là đường quan báo (đường chính), ngăn cách với vườn thơm. Phía Nam chợ là đình làng Vân Hòa, tiếp theo lại có vườn thơm. Phía Đông Bắc chợ là ngã ba, con đường chính theo hướng đông nam dẫn vào Lương Sơn, đường nhỏ dẫn xuống xóm dưới, hai bên đường đều là vườn thơm. Trong công trình nghiên cứu “Các chợ miền núi huyện Sơn Hòa tỉnh Phú Yên” (ấn hành năm 2016), nhà nghiên cứu Trần Sĩ Huệ viết: “Tên chợ là chợ Đồn Vân Hòa, nói gọn là chợ Đồn. Chợ Đồn đồng thời là địa danh cho ấp Bình Trị và mở rộng hơn đối với người ở xa là ấp Bình Điền nữa… Trước khi thành lập huyện Sơn Hòa thì vùng này thuộc huyện Đồng Xuân, làng Vân Hòa trong tổng Xuân Vinh, bên cạnh là ấp Trung Trinh của làng Định Trung trong tổng Xuân Đài và ấp Phong Cao của làng Định Phong trong tổng Xuân Sơn”.

Các nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và người địa phương đến với phiên chợ Đồn được phục dựng.

Nói về chợ Đồn, nhà nghiên cứu Phan Thanh Bình (phường Bình Kiến) hào hứng: “Ngày xưa chợ họp mỗi tháng 9 phiên, hết sức nhộn nhịp. Mỗi phiên chợ có tầm 40 – 60 con ngựa thồ từ các buôn đem dầu rái, mật ong, thú rừng, hạt ươi, thuốc lá… xuống. Lâm thổ sản được đựng trong những chiếc gùi. Sản vật từ miền biển lên có muối, nước mắm, cá khô. Còn cá tươi, để đưa lên chợ Đồn thì phải ướp muối hoặc trụng (làm chín bằng nước sôi)”.

Theo những người am hiểu lịch sử, văn hóa vùng đất Phú Yên, chợ Đồn không chỉ có bề dày thời gian mà còn chứa đựng chiều sâu văn hóa. Từng dành nhiều tâm huyết tìm hiểu về vùng đất Vân Hòa, nhà báo Trần Thanh Hưng, Phó Tổng biên tập Tạp chí Xưa và Nay – người đưa ra ý tưởng và tổng đạo diễn việc phục dựng chợ Đồn, cho hay: “Vân Hòa luôn được xem là vùng đất kết nối giữa đồng bằng ven biển với Tây Nguyên, trong đó chợ Đồn là điểm giao thương rất quan trọng – nơi người dân miền ngược, miền xuôi mang sản vật đến đây để trao đổi, mua bán. Chợ Đồn nằm tại trung tâm cao nguyên Vân Hòa, nơi có độ cao khoảng 400 m so với mực nước biển. Hoạt động trao đổi, mua bán rất nhộn nhịp. Đối với người dân Vân Hòa nói riêng, người dân miền Tây Phú Yên nói chung, chợ Đồn xưa không chỉ là một điểm giao thương, mà còn là một phần ký ức cộng đồng trong suốt chiều dài lịch sử, phản ánh đời sống, sinh hoạt cũng như văn hóa giữa hai miền ngược – xuôi qua nhiều thế hệ”.

Yên Lan