Giữa nhịp sống hiện đại, cộng đồng người Êđê vùng Đông Đắk Lắk vẫn bền bỉ gìn giữ những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống và các loại nhạc cụ dân tộc.
Dân ca là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Êđê. Từ tiếng ru của mẹ thuở ấu thơ đến những lời tiễn biệt trong tang lễ, tiếng hát luôn đồng hành cùng mỗi con người qua các chặng đường đời. Người Êđê có nhiều thể loại dân ca khác nhau như h’ri hậy, h’ri ting-rang và h’ri cô-ning. Mỗi thể loại mang một sắc thái riêng, từ diễn cảm, trữ tình đến đối đáp ứng khẩu.
Ở vùng Đông Đắk Lắk, chơnăk là một trong những thể loại dân ca phổ biến. Mỗi bài có thể kéo dài hàng nghìn câu, kể về lịch sử buôn làng, các cuộc xung đột giữa những vị tù trưởng, chuyện tình yêu đôi lứa hay hành trình chinh phục thiên nhiên của cộng đồng người Êđê. Người hát sử dụng giọng kể linh hoạt, lúc hào hùng, lúc sâu lắng, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với người nghe. Nghệ nhân Ma Nghin (xã Suối Trai) là một trong những người còn nhớ nhiều làn điệu chơnăk. Trong các dịp sinh hoạt cộng đồng, bên bếp lửa nhà dài, ông vẫn thường kể và hát câu chuyện “Dấu chân chàng Y Rít” – một truyền thuyết dân gian gắn với dấu chân còn lưu trên tảng đá bên bến nước buôn Chơ (xã Suối Trai).
 |
| Nghệ nhân Ama Liên (bên trái) truyền tải kho tàng dân gian Êđê qua lời kể khan và tiếng đàn goong mộc mạc. |
Bên cạnh dân ca, dân vũ và dân nhạc cũng giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của người Êđê vùng Đông Đắk Lắk. Mỗi điệu múa, mỗi loại nhạc cụ đều gắn với những không gian văn hóa và nghi lễ riêng.
Tiêu biểu là múa xoang với nhiều hình thức như xoang samơk, xoang pơ sat, xoang grong atâu, xoang khiêl, xoang kơdeêh hay xoang tưnôl. Những điệu múa này xuất hiện trong các lễ hội mừng mùa, lễ cúng bến nước, đón nhà mới, lễ đâm trâu hay các nghi thức cộng đồng quan trọng.
Một nét đặc sắc khác là múa chim grứ (chim đại bàng). Những động tác tay mềm mại mô phỏng đôi cánh chim tung bay giữa đại ngàn, thể hiện khát vọng vươn lên và niềm tin tâm linh của người Êđê. Theo ông Ma Lin ở xã Suối Trai, điệu múa này thường do từ 3 – 5 phụ nữ biểu diễn và được kết hợp với múa trống đôi để tăng sức hấp dẫn.
Kho tàng nhạc cụ của người Êđê vùng Đông Đắk Lắk cũng rất phong phú. Bộ cồng ba gồm ba chiếc với các tên gọi Mong, Môn và Anưa thường được sử dụng trong tang lễ. Bộ chiêng năm phục vụ các dịp vui như lễ trưởng thành, cưới hỏi, mừng nhà mới hay lễ cúng cộng đồng. Ngoài ra còn có chiêng knah, chiêng gril và dàn chiêng aráp được sử dụng trong những nghi lễ đặc biệt.
 |
| Điệu múa xoang của các thiếu nữ Êđê ở Krông Pa, xã Suối Trai. |
Già làng Y Típ (ở buôn Ea Trol, xã Sông Hinh) cho biết: “Ngoài cồng chiêng, người Êđê vùng Đông Đắk Lắk còn sử dụng nhiều nhạc cụ truyền thống như đing ta lé (sáo trúc), đinh đong (đàn nhị), đinh goong (đàn bầu) và tù và làm bằng sừng trâu. Những nhạc cụ này vừa phục vụ sinh hoạt gia đình, vừa góp mặt trong các lễ hội và nghi lễ cộng đồng”.
Nhạc sĩ, NSND Cao Hữu Nhạc, nguyên Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Sao Biển nhận định: “Dân ca, dân vũ và dân nhạc là những di sản quý giá mà người Êđê vùng Đông Đắk Lắk đã gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ, qua đó góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc Êđê và làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng”.
Hoàng Hà Thế
Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử
